Nauka gry w szachy. Od jakiego wieku dziecko może zacząć?

• Pierwsze zabawy szachowe można proponować, gdy dziecko ma 4 lub 5 lat
• Pełne zasady i samodzielne partie są zwykle łatwiejsze dla dzieci szkolnych
• O gotowości dziecka do nauki szachów bardziej niż wiek świadczą skupienie, rozumienie zasad i zainteresowanie
• Szachy uczą planowania, zapamiętywania kilku informacji naraz i reagowania na ruchy przeciwnika
• Szachy nie są pewnym sposobem na lepsze wyniki z matematyki

Od jakiego wieku dziecko może zacząć naukę gry w szachy?

Dziecku, które ma 4 lub 5 lat, można zaproponować pierwsze zabawy szachowe, ale nie musi ono jeszcze uczyć się rozgrywania całej partii. Dobrze sprawdza się oglądanie planszy, nazywanie figur, układanie ich na polach i poznawanie pojedynczych ruchów. Dziecko może też bawić się w prosty wyścig pionków do końca szachownicy.

Dla wielu dzieci między 6. a 7. rokiem życia łatwiejsze staje się zapamiętanie zasad, czekanie na swoją kolej i rozegranie krótkiej partii z pomocą dorosłego. Nie jest to jednak sztywna granica. Dziecko o rok starsze, które szybko się zniechęca lub nie lubi gier z zasadami, może zacząć od prostszych zabaw. Z kolei zainteresowany przedszkolak może chętnie uczyć się wcześniej.

Czy dziecko jest gotowe na szachy? Wiek to nie wszystko

Gotowość do nauki gry w szachy oznacza przede wszystkim, że dziecko potrafi przez chwilę skupić się na jednej aktywności i chce wracać do niej kolejnego dnia. Nie musi od razu umieć czytać ani przewidywać wielu ruchów naprzód. Wystarczy, że ciekawi ją plansza, potrafi przyjąć proste zasady i po przegranej nie chce od razu kończyć zabawy.

Można zacząć wprowadzać proste zasady, gdy dziecko potrafi:

• rozpoznać kilka figur i pamiętać, jak porusza się przynajmniej jedna z nich
• poczekać na swoją kolej podczas krótkiej gry
• zrozumieć prostą zasadę i stosować ją, gdy dorosły od czasu do czasu o niej przypomni
• nie zniechęcić się na długo po przegranej albo zmianie planu

Jeśli dziecko nie ma jeszcze tych umiejętności, nie świadczy to o problemie rozwojowym ani o braku zdolności do nauki szachów. Można wrócić do tematu za kilka miesięcy albo zostać przy zabawach z figurami. Zbyt szybkie przejście do pełnych zasad często odbiera dziecku przyjemność z gry.

Jak uczyć dziecko szachów? Zacznij od prostych zadań

Nauka gry w szachy dla dziecka jest prostsza, gdy najpierw poznaje ono planszę i ruch jednej figury, zamiast słuchać wyjaśnienia wszystkich zasad naraz. Najpierw można pokazać pionka, wieżę i gońca, a dopiero później hetmana, skoczka oraz króla. Skoczek bywa szczególnie trudny, dlatego warto zostawić naukę jego ruchów na później, gdy dziecko oswoi się już z poruszaniem figur po szachownicy.

Na początku lepiej wybierać krótkie zabawy przy planszy niż próbować rozegrać całą partię. Pomagają konkretne zadania, na przykład ustawienie figur na właściwych polach, zbicie figury przeciwnika albo doprowadzenie pionka do ostatniego rzędu. Dorosły może na głos opowiadać, nad czym zastanawia się przed ruchem, ale nie powinien podpowiadać dziecku każdego rozwiązania.

Gdy dziecko pamięta już podstawowe ruchy, można wyjaśnić zasady bicia figur, pojęcie szacha i cel gry. Roszada, promocja pionka oraz bardziej złożone zasady mogą poczekać. Po każdej partii warto krótko zapytać, który ruch był sprytny lub co dziecko chciałoby zrobić inaczej, zamiast skupiać rozmowę na wyniku.

Szachy rozwijają myślenie, ale nie gwarantują lepszych ocen

Podczas gry dziecko ćwiczy pamiętanie zasad, przewidywanie prostych konsekwencji ruchu i zmianę planu po zagraniu przeciwnika. Potrzebuje też zatrzymać pierwszy impuls, sprawdzić planszę i wybrać ruch. Są to umiejętności przydatne również w innych grach oraz codziennych sytuacjach wymagających skupienia.

Nie warto jednak obiecywać, że szachy poprawią wyniki z matematyki albo podniosą inteligencję dziecka. Badania porównujące dzieci uczące się szachów z tymi, które nie miały takich zajęć, nie potwierdzają wyraźnej poprawy w rozwiązywaniu zadań matematycznych. Szachy mogą być wartościowym hobby, lecz nie zastępują nauki, ruchu, odpoczynku ani zwykłej zabawy.

Warto kontynuować naukę, jeśli dziecko samo prosi o planszę, pyta o ruchy i po przegranej chce spróbować jeszcze raz. Gdy pojawia się napięcie, złość albo wyraźna nuda, dobrze skrócić grę, wrócić do łatwiejszego zadania lub zrobić przerwę. Na początku nauki szachów ważniejsze od wygranej jest to, by dziecko coraz lepiej rozumiało grę i miało ochotę do niej wracać.

Źródła:

• Center on the Developing Child at Harvard University (Enhancing and Practicing Executive Function Skills with Children from Infancy to Adolescence)
• Center on the Developing Child at Harvard University (6 Playful Activities for Kids 8–12 Years)
• PubMed (Does chess instruction improve mathematical problem-solving ability? Two experimental studies with an active control group)
• PubMed (The Effects of Chess Instruction on Pupils' Cognitive and Academic Skills: State of the Art and Theoretical Challenges)