Dla konsumenta system kaucyjny jest stosunkowo prosty. Kupuje produkt w opakowaniu objętym systemem, płaci kaucję, a po jego wykorzystaniu może oddać pustą butelkę lub puszkę i odzyskać pieniądze. W praktyce oznacza to zmianę codziennych przyzwyczajeń i dostarczenie opakowania do odpowiedniego punktu. Na tym jednak jego droga dopiero się zaczyna.
Po odebraniu opakowania trzeba je odpowiednio przetransportować, posortować i przygotować do dalszego przetworzenia. Puszki oddzielane są od butelek PET, a następnie same butelki mogą być dodatkowo sortowane, m.in. według kolorów. Kolejnym etapem jest ich doczyszczenie i przekazanie do recyklera.
Dopiero odpowiednio przygotowany materiał może zostać wykorzystany do produkcji recyklatu, z którego następnie powstają kolejne elementy opakowań. W ten sposób możliwe jest stworzenie zamkniętego obiegu surowca.
Liczba zwróconych opakowań to nie wszystko
Na tempo zwrotów wpływa również sposób, w jaki konsumenci korzystają z produktów. Od momentu wprowadzenia opakowania na rynek do jego zwrotu może minąć sporo czasu. Konsument najpierw musi kupić produkt, wykorzystać go, a następnie zdecydować, kiedy odda pustą butelkę lub puszkę. Część osób robi to na bieżąco, inni gromadzą większą liczbę opakowań i zwracają je dopiero po kilku tygodniach.
Na ten moment zebrano około 3,2 miliarda sztuk. Liczba robi wrażenie, ale sama w sobie nie pozwala ocenić skuteczności całego mechanizmu.
Co dzieje się z opakowaniami po zbiórce?
Z perspektywy środowiskowej najważniejsze pytanie brzmi: co dzieje się z materiałem po jego odebraniu od konsumenta?
Dobrze działający system powinien doprowadzić do tego, aby jak największa część zebranych opakowań wróciła do obiegu jako wartościowy surowiec. Wymaga to sprawnej logistyki, właściwego sortowania oraz współpracy z recyklerami.
Znaczenie ma tutaj również jakość materiału. Im lepiej zostanie on wysortowany i oczyszczony, tym większe możliwości jego ponownego wykorzystania. W przypadku odpowiednio przygotowanego PET recykler może odzyskać znaczną część materiału i wykorzystać go do produkcji recyklatu.
Docelowo chodzi więc o coś więcej niż samo zwrócenie pustej butelki. Chodzi o stworzenie obiegu, w którym materiał z jednego opakowania może stać się surowcem do produkcji kolejnego.
Miliardy złotych w systemie
Drugim obszarem, który wymaga szczególnej uwagi, są finanse. Polski system kaucyjny obejmuje miliardy opakowań. Przy szacunkowej liczbie około 10 miliardów sztuk i kaucji wynoszącej średnio 50 groszy daje to około 5 miliardów złotych depozytu konsumenckiego za pełen rok 2026.
Pieniądze te przepływają przez system wraz ze sprzedażą i zwrotem opakowań. Część wraca do konsumentów niemal od razu, część pozostaje w systemie, ponieważ opakowanie nie zostaje zwrócone.
System jest przy tym finansowany nie tylko z kaucji. Producenci ponoszą również tzw. opłatę producencką, która ma pokrywać bieżące koszty jego funkcjonowania. Z tych środków finansowane są m.in. koszty obsługi punktów zbiórki, wyposażenia, personelu, czy logistyki.
Pozostaje więc pytanie o sposób kontrolowania przepływu wszystkich tych środków, szczególnie przy systemie, w którym działa kilku operatorów.
Potrzebny wspólny nadzór?
Rozproszenie systemu oznacza również rozproszenie danych. Poszczególni operatorzy posiadają informacje dotyczące m.in. liczby zebranych opakowań, ich przepływu czy dalszego zagospodarowania. Brakuje natomiast rozwiązania, które pozwalałoby spojrzeć na wszystkie te dane jednocześnie.
OK Operator Kaucyjny od dłuższego czasu postuluje utworzenie tzw. instytucji parasolowej. Arbitra, którego zadaniem byłoby gromadzenie danych od wszystkich operatorów oraz kontrolowanie najważniejszych parametrów systemu, w tym rozliczeń między operatorami.
Chodzi nie tylko o sprawdzanie, ile opakowań zebrano. Potrzebne są informacje o tym, ile opakowań wprowadzono na rynek, jaka ich część została poddana recyklingowi oraz jak wyglądają związane z tym przepływy finansowe.
Taki mechanizm zwiększałby przejrzystość całego rozwiązania i pozwalał lepiej ocenić jego efektywność.
Co dzieje się z niezwróconą kaucją?
Istotnym elementem systemu są również opakowania, których konsumenci nie zwracają. W takiej sytuacji wpłacona kaucja nie wraca do klienta i pozostaje w systemie.
To ważne, ponieważ środki te nie są przychodem operatora. Mają związek z funkcjonowaniem systemu i wspierają jego dalszy rozwój.
W przyszłości mogą one pomóc m.in. w zwiększaniu liczby punktów zbiórki, rozwijaniu automatów czy wprowadzaniu wygodniejszych sposobów zwrotu pieniędzy. Jednym z przykładów jest możliwość zwrotu kaucji bezpośrednio na kartę, choć również takie rozwiązanie generuje dodatkowe koszty.
W efekcie osoby, które nie zwracają opakowań, pośrednio uczestniczą w finansowaniu infrastruktury, z której korzystać będą pozostali konsumenci.
Logistyka może być polem konkurencji
Ważną rolę w całym mechanizmie odgrywają operatorzy. To na nich spoczywa organizacja odbioru opakowań, ich transportu, sortowania i przekazania dalej.
Sprawność tych procesów może mieć bezpośrednie przełożenie na koszty i efektywność systemu. Krótsze trasy transportowe, lepsze sortowanie czy właściwe zarządzanie zebranym materiałem mogą oznaczać nie tylko oszczędności, ale również możliwość uzyskania lepszej jakości surowca.
W tym modelu konkurencja między operatorami może więc działać na korzyść całego systemu. Operator, który sprawniej organizuje logistykę i potrafi lepiej zagospodarować zebrany materiał, zyskuje przewagę.
W dalszej perspektywie możliwe jest również oferowanie producentom nie tylko samego surowca pochodzącego z recyklingu, ale materiału, który może zostać ponownie wykorzystany przy produkcji opakowań.
Potrzebne są kolejne zmiany
Rozwój systemu będzie wymagał dalszych zmian organizacyjnych i legislacyjnych. Wśród najważniejszych kwestii znajduje się poprawa logistyki oraz zwiększenie dostępności punktów zwrotu, tak aby konsumenci nie musieli pokonywać dużych odległości, by oddać opakowania.
Równie ważne jest jednak uporządkowanie kwestii danych i finansów. Bez pełnego obrazu tego, co dzieje się z opakowaniami od momentu ich zebrania aż do recyklingu, trudno mówić o rzeczywistej ocenie skuteczności systemu.
Pierwszy etap funkcjonowania pokazał więc przede wszystkim, że system kaucyjny jest znacznie bardziej złożony niż automat stojący w sklepie. Dla konsumenta cały proces może kończyć się w chwili otrzymania zwrotu kaucji. Z punktu widzenia operatorów i recyklerów jest to jednak dopiero początek kolejnego etapu.
Liczy się to, co dzieje się później
Ostatecznym sprawdzianem systemu nie będzie wyłącznie liczba opakowań wrzuconych do automatów. Równie istotne będzie to, jaka część z nich rzeczywiście zostanie przetworzona i ponownie wykorzystana.
Do tego potrzebne są sprawna logistyka, dobre sortowanie, efektywny recykling oraz przejrzysty system wymiany danych i kontroli finansów.
Jeśli te elementy będą działać razem, zużyta butelka czy puszka przestanie być odpadem, a stanie się częścią zamkniętego obiegu surowca. I właśnie w tym miejscu należy szukać rzeczywistego sensu systemu kaucyjnego.
Podcasty
Playlisty tematyczne
