Mutyzm wybiórczy u dziecka: objawy, przyczyny i jak pomóc

• Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym, a nie świadomą odmową mówienia
• Dziecko może swobodnie rozmawiać w domu, lecz milczeć w przedszkolu lub szkole
• Wywieranie presji, by dziecko odpowiedziało, zwykle nasila lęk i utrudnia mu komunikację
• Dziecku najłatwiej pomóc, gdy współpracują rodzina, specjaliści oraz przedszkole lub szkoła

Mutyzm wybiórczy u dziecka: czym jest i czym różni się od nieśmiałości?

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe, w którym dziecko nie jest w stanie mówić w niektórych sytuacjach społecznych, choć w innych rozmawia swobodnie. Najczęściej trudność jest widoczna w przedszkolu, szkole, podczas zajęć dodatkowych lub w kontakcie z mniej znanymi dorosłymi. Dziecko może chcieć odpowiedzieć, znać odpowiedź i rozumieć polecenie, ale lęk jest tak silny, że nie potrafi się odezwać.

To nie jest upór, brak wychowania ani celowe ignorowanie dorosłych. Zwykła nieśmiałość zwykle zmniejsza się, gdy dziecko oswoi nowe miejsce i osoby. Przy mutyzmie wybiórczym trudność utrzymuje się i może utrudniać naukę, kontakty z rówieśnikami oraz zgłaszanie potrzeb, na przykład prośby o pomoc lub wyjście do toalety.

Objawy mutyzmu wybiórczego nie ograniczają się do milczenia

Objawy mutyzmu wybiórczego mogą być różne, ale charakterystyczna jest wyraźna różnica między zachowaniem dziecka tam, gdzie czuje się bezpiecznie, a jego funkcjonowaniem w przedszkolu, szkole lub wśród mniej znanych osób. W domu dziecko może być rozmowne i spontaniczne, a w szkole zastygać, unikać kontaktu wzrokowego albo odpowiadać wyłącznie gestem. U części dzieci pojawia się szept, pojedyncze słowa lub mówienie tylko do wybranej osoby.

Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na sytuacje, w których dziecko:

• nie odzywa się do nauczycieli, rówieśników lub obcych osób mimo swobodnej mowy w domu
• zastyga, sztywnieje, spuszcza wzrok albo wygląda na bardzo spięte, gdy ktoś oczekuje odpowiedzi
• nie zgłasza bólu, potrzeby skorzystania z toalety, pragnienia lub trudności z zadaniem
• unika zabaw, występów, pracy w grupie i sytuacji, w których może zostać poproszone o zabranie głosu
• po powrocie ze szkoły jest rozdrażnione, wyczerpane lub reaguje złością na pytania o milczenie

Trudności powinny trwać co najmniej miesiąc i nie mogą dotyczyć wyłącznie pierwszego miesiąca w nowym przedszkolu lub szkole. Nie każda cicha reakcja oznacza mutyzm wybiórczy. Sygnałem do działania jest utrwalony problem, który przeszkadza dziecku w codziennym życiu.

Skąd bierze się mutyzm wybiórczy i jak wygląda diagnoza?

Mutyzm wybiórczy wiąże się z lękiem, szczególnie przed kontaktami z innymi ludźmi i ich oceną. Ryzyko mogą zwiększać wrodzona wrażliwość na stres, wcześniejsze trudności lękowe, problemy z mową, trudności językowe, kłopoty ze słuchem oraz przeciążenie hałasem lub dużą grupą. Nie zawsze da się wskazać jedną przyczynę, dlatego nie należy obwiniać rodziców, dziecka ani nauczycieli.

Sam fakt, że dziecko wychowuje się w dwóch językach, nie powoduje mutyzmu wybiórczego. Podczas nauki nowego języka dziecko może przez pewien czas mówić niewiele, dlatego specjalista ocenia, jak komunikuje się w obu językach i w różnych sytuacjach. Jeśli dziecko nagle przestaje mówić także w domu albo milknie po trudnym wydarzeniu, potrzebuje pilnej konsultacji lekarskiej, ponieważ przyczyna może być inna.

Pierwszym krokiem może być rozmowa z pediatrą lub lekarzem rodzinnym, który wskaże, do jakiego specjalisty się zgłosić. Diagnoza zwykle opiera się na rozmowie z rodzicami i nauczycielami, obserwacji dziecka oraz ocenie jego mowy, umiejętności językowych i słuchu. W procesie mogą uczestniczyć psycholog dziecięcy, psychiatra dzieci i młodzieży oraz logopeda.

Jak pomóc dziecku z mutyzmem wybiórczym w domu i w szkole?

Pomoc dziecku z mutyzmem wybiórczym polega przede wszystkim na zmniejszaniu lęku, a nie na wymuszaniu mówienia. Zadawanie pytań przy innych osobach, proszenie o powtórzenie odpowiedzi, zawstydzanie oraz wywieranie presji, by dziecko odezwało się dla nagrody, mogą zwiększać napięcie. Lepiej spokojnie zaakceptować inne formy komunikacji, takie jak wskazanie czegoś, kiwnięcie głową, rysunek lub zapisanie odpowiedzi.

W domu nie warto każdego dnia pytać dziecka, dlaczego nie odezwało się w przedszkolu lub szkole. Można za to zauważać konkretne próby kontaktu, na przykład gest, spojrzenie, dołączenie do zabawy czy odpowiedź przekazaną szeptem. Kolejne kroki powinny być małe i dopasowane do sytuacji, na przykład najpierw kontakt niewerbalny z nauczycielem, a później pojedyncze słowo w spokojnym miejscu.

Warto, by rodzice porozmawiali z wychowawcą oraz pedagogiem lub psychologiem szkolnym. Przedszkole lub szkoła może zorganizować pomoc psychologiczno-pedagogiczną dopasowaną do potrzeb dziecka, także zanim otrzyma ono formalną diagnozę. Rodzice, nauczyciele i specjalista powinni wspólnie ustalić, jak dziecko będzie odpowiadać podczas zajęć, do kogo może zwrócić się po pomoc i jak ćwiczyć komunikację krok po kroku, bez wywierania presji.

Źródła:

• NHS (Selective mutism)
• American Speech-Language-Hearing Association (Selective Mutism)
• PubMed (A systematic review and meta-analysis of nonpharmacological interventions for children and adolescents with selective mutism)
• Ośrodek Rozwoju Edukacji (Dziecko z mutyzmem wybiórczym)
• Ministerstwo Edukacji Narodowej (Pomoc psychologiczno-pedagogiczna)