Zaburzenia lękowe u dziecka: objawy, przyczyny i sposoby wsparcia

• Zaburzenia lękowe mogą utrudniać dziecku naukę, sen, relacje z innymi i codzienne czynności
• Objawy lęku mogą obejmować unikanie, drażliwość, bóle brzucha, problemy ze snem i częste pytania o to, czy coś złego się nie wydarzy
• Na pojawienie się i nasilenie lęku wpływają temperament dziecka, rodzinne predyspozycje oraz stresujące doświadczenia
• Pomoc obejmuje spokojną rozmowę, małe kroki i wsparcie specjalisty, gdy lęk nie słabnie

Kiedy lęk u dziecka zaczyna utrudniać codzienne życie?

Zaburzenia lękowe u dziecka oznaczają, że obawy są bardzo silne, długo się utrzymują albo wyraźnie przeszkadzają w codziennym funkcjonowaniu. Dziecko nie potrafi po prostu przestać się bać, nawet jeśli dorosłym jego obawy wydają się niewspółmierne do sytuacji. Niepokojące jest, gdy lęk prowadzi do opuszczania szkoły, rezygnowania ze spotkań, trudności z zasypianiem lub ciągłego upewniania się, że nic złego się nie wydarzy.

Nie każdy lęk wymaga diagnozy. Małe dzieci często przeżywają lęk przed rozstaniem z rodzicem, a uczniowie mogą martwić się sprawdzianem, zmianą klasy czy oceną rówieśników. Warto przyjrzeć się sytuacji bliżej, gdy obawy nie słabną mimo upływu czasu i wsparcia dorosłych albo zaczynają obejmować coraz więcej obszarów życia.

Objawy zaburzeń lękowych u dziecka nie zawsze wyglądają jak strach

Objawy zaburzeń lękowych u dziecka mogą być łatwe do przeoczenia. Niektóre dzieci dużo płaczą, wpadają w złość albo stanowczo odmawiają wyjścia z domu. Inne stają się ciche, bardzo posłuszne i unikają sytuacji, które wywołują napięcie.

Lęk często daje też sygnały z ciała. Ból brzucha przed szkołą, nudności, ból głowy, drżenie rąk, kołatanie serca czy częste chodzenie do toalety mogą nasilać się przed konkretną sytuacją. Nie należy jednak od razu zakładać, że dolegliwości fizyczne wynikają z emocji. Warto skonsultować je z lekarzem, aby wykluczyć inne przyczyny.

Sygnały, na które warto zwrócić uwagę, to:

• uporczywe martwienie się o szkołę, zdrowie, bezpieczeństwo bliskich lub przyszłość
• odmawianie chodzenia do szkoły, na zajęcia albo do miejsc wcześniej dobrze znanych
• unikanie kontaktu z rówieśnikami, odpowiedzi przy innych osobach lub samodzielnego zasypiania
• częste pytania, czy nic złego się nie wydarzy
• koszmary, wybudzanie się w nocy albo wyraźne trudności z zasypianiem
• rozdrażnienie, płaczliwość, kłopoty z koncentracją i szybkie męczenie się
• nagłe napady intensywnego lęku z dusznością, zawrotami głowy lub kołataniem serca

Skąd biorą się zaburzenia lękowe u dzieci? Zwykle nie ma jednej przyczyny

Zaburzenia lękowe rzadko są skutkiem jednego błędu rodzica lub jednego trudnego dnia. Znaczenie mogą mieć rodzinne predyspozycje do lęku, wrodzona ostrożność i większa wrażliwość dziecka. Ryzyko mogą zwiększać także długotrwały stres, przemoc, strata bliskiej osoby, poważna choroba dziecka lub kogoś z rodziny, konflikty w domu, przeprowadzka, trudności w grupie rówieśniczej albo nękanie w szkole.

U części dzieci lęk pojawia się razem z innymi trudnościami, na przykład ADHD lub innymi trudnościami neurorozwojowymi. Nie oznacza to, że każde dziecko z taką diagnozą będzie miało zaburzenia lękowe. Pokazuje jednak, że warto patrzeć szerzej na potrzeby dziecka, zamiast uznawać jego zachowanie wyłącznie za nieśmiałość, upór lub brak chęci.

Jak wspierać dziecko, gdy bardzo się boi?

Pomoc zaczyna się od spokojnej rozmowy. Zamiast przekonywać dziecko, że nie ma się czego bać, warto nazwać jego emocje, na przykład powiedzieć, że widzimy, jak bardzo martwi się jutrzejszą szkołą. Można dopytać, czego dziecko obawia się najbardziej, wysłuchać odpowiedzi i wspólnie zastanowić się, co mogłoby choć trochę ułatwić najbliższą sytuację.

Nie warto zawstydzać dziecka ani zmuszać go do nagłego zmierzenia się z tym, czego się boi. Z drugiej strony pozwalanie, by dziecko unikało każdej trudnej sytuacji, może sprawić, że będzie mu coraz trudniej się z nimi mierzyć. Lepiej zacząć od małych kroków, które dziecko jest w stanie wykonać, na przykład krótszy pobyt na zajęciach, wejście do szkoły z zaufanym dorosłym lub przećwiczenie wcześniej trudnej rozmowy.

Pomagają też przewidywalny rytm dnia, wystarczająca ilość snu, regularne posiłki i czas na odpoczynek. Warto poinformować wychowawcę, pedagoga lub psychologa szkolnego o trudnościach, szczególnie gdy lęk dotyczy szkoły. Dziecko nie powinno jednak przejmować odpowiedzialności za organizowanie całego wsparcia, ponieważ to zadanie dorosłych.

Gdy lęk nie słabnie, dziecko potrzebuje dodatkowego wsparcia

Gdy lęk trwa tygodniami, narasta albo utrudnia dziecku naukę, sen, jedzenie, relacje z innymi i życie rodzinne, potrzebne jest dodatkowe wsparcie. Rodzic może porozmawiać z wychowawcą lub psychologiem szkolnym, a także skonsultować dziecko z pediatrą, psychologiem dziecięcym albo psychiatrą dzieci i młodzieży. Warto zgłosić się także wtedy, gdy dziecko ma powtarzające się objawy fizyczne, napady paniki, odmawia wychodzenia z domu lub przestaje robić rzeczy, które wcześniej były dla niego ważne. Specjalista oceni, z czym wiążą się trudności i zaproponuje pomoc dopasowaną do wieku oraz sytuacji dziecka.

Jeśli dziecko mówi, że nie chce żyć, wspomina o zrobieniu sobie krzywdy, samookalecza się lub jego życie i zdrowie mogą być bezpośrednio zagrożone, potrzebna jest pilna pomoc. W Polsce należy wtedy zadzwonić pod numer 112 albo zgłosić się na SOR. Dziecko i nastolatek mogą też przez całą dobę skorzystać z telefonu zaufania 116 111, a rodzic może szukać wsparcia u lekarza, w szkole lub w poradni zdrowia psychicznego. W takiej sytuacji szybka reakcja pomaga jak najszybciej zapewnić dziecku bezpieczeństwo i potrzebne wsparcie.

Źródła:

• NHS (Anxiety disorders in children)
• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (Frequently Asked Questions: Anxiety Disorders Resource Center)
• NICE (Social anxiety disorder: recognition, assessment and treatment)
• Pacjent.gov.pl (Dziecko w kryzysie psychicznym)
• Ministerstwo Zdrowia (Pomoc psychologiczna)