Pogańskie korzenie w chrześcijańskim święcie. Bogini płodności przemieniała się w zająca. A to dopiero początek

Chrześcijańskie święta z pogańskimi korzeniami. Skąd naprawdę wzięły się tradycje?

Choć dziś Boże Narodzenie i Wielkanoc uchodzą za najważniejsze święta chrześcijańskie, ich korzenie sięgają znacznie dalej — do czasów przed narodzinami Chrystusa. Wiele symboli i zwyczajów, które obecnie mają religijny charakter, wywodzi się z dawnych obrzędów pogańskich. Przesilenie zimowe, święta związane z nadejściem wiosny czy kult odradzającej się natury odgrywały kluczową rolę w życiu naszych przodków. Z czasem po prostu musiały zostać włączone do kultury chrześcijańskiej.

Jako pierwszy przykład weźmy Boże Narodzenie, które od stuleci obchodzimy na całym świecie w dniu 25 grudnia. Jednak Ewangelia św. Łukasza wspomina wyraźnie, że pasterze „przebywali pod gołym niebem i strzegli nocą swych trzód”. Historycy wskazują, że zgodnie z ówczesną praktyką owce wypasano od wiosny, mniej więcej od końca marca, a do zagród sprowadzano je najpóźniej w połowie listopada. Można zatem stanowczo wykluczyć, że Jezus przyszedł na świat zimą. Wówczas owce nie pasłyby się pod gołym niebem i nie wspomniano by o tym w Piśmie Świętym.

Z kolei astronomowie wskazują, że zjawisko określane jako „Gwiazda Betlejemska” mogło być w rzeczywistości koniunkcją Jowisza i Saturna, do której doszło w 7 roku p.n.e. i która była widoczna m.in. na obszarze północnego Izraela. To wydarzenie dobrze wpisuje się w przypuszczalny czas narodzin Chrystusa, datowany na okres między 8 a 6 rokiem p.n.e. Zjawisko to, widoczne jako wyjątkowo jasny punkt lub smuga światła na niebie, miało miejsce jesienią, najprawdopodobniej w październiku.

Dlaczego 25 grudnia? Chrześcijaństwo przejęło datę z pogańskich obrzędów

Skąd więc data 25 grudnia przyjęta jako dzień Bożego Narodzenia? Została ona zaczerpnięta z dawnych obrzędów pogańskich. W tradycji słowiańskiej był to czas przesilenia zimowego, obchodzony jako święto odradzającego się Słońca i zwycięstwa światła nad ciemnością. Chrześcijanie przejęli tę datę, nadając jej nowe znaczenie i ustanawiając ją dniem narodzin Jezusa. W ten sposób mogli "usunąć" pogańskie praktyki, nie odbierając jednocześnie radości z świętowania ludom, które dopiero zaczęły zaznajamiać się z kulturą chrześcijańską.

Wielkanoc i zajączek. Pogańska bogini i symbole, które przetrwały do dziś

Dokładnie takie same praktyki możemy zauważyć w przypadku Wielkanocy. Również tu możemy się dopatrzyć wpływów dawnych wierzeń słowiańskich i celtyckich. Jednym z przykładów jest zając, który był symbolem wiosennych świąt, takich jak Jare Gody. Według dawnych wierzeń Słowian, anglosaska bogini wiosny Eostre (Ostara) miała przyjmować postać zająca, gdy zmieniała się pora roku. Jej święto obchodzono na terenach Brytanii z początkiem wiosny.

Najstarsze wzmianki o Eostre pochodzą z 725 roku. Anglosaski mnich Beda Czcigodny opisywał, że w okresie Eosturmonap poganie czcili tę boginię. Utożsamiali ją ze światłem, świtem, odrodzeniem i płodnością. Organizowano wówczas wystawne uczty. Obchody te istniały na długo przed ukształtowaniem się chrześcijańskiej Wielkanocy.

Zając i pisanki. Skąd wzięły się symbole Wielkanocy?

To właśnie od imienia pogańskiej bogini wiosny wywodzą się nazwy Wielkanocy w języku angielskim („Easter”) i niemieckim („Ostern”). Z biegiem czasu wokół Eostre narosło wiele legend. Jedna z nich opowiada o tym, jak w zimowy dzień bogini znalazła rannego ptaka i, chcąc go ocalić, przemieniła go w zająca. Mimo tej przemiany zwierzę zachowało zdolność znoszenia jaj. W podziękowaniu za ocalenie życia miało udekorować kilka z nich i ofiarować je bogini.

Badacze podkreślają jednak, że nie ma dowodów na to, by dawni poganie obchodzący Jare Gody rzeczywiście skonstruowali tę historię. Jest ona bowiem sprzeczna z dostępnymi źródłami. Najprawdopodobniej powstała znacznie później, już po zaniku dawnych obrzędów i ukształtowaniu się chrześcijańskiej Wielkanocy. Jednak legendy związane z nią trafiły w pewnym czasie do kultury związanej z obchodzeniem święta Wielkiej Nocy.

Motyw zająca został przejęty przez chrześcijan w około XVII wieku. Zyskał wówczas nowe znaczenie. Symbolizował grzesznika podążającego za Chrystusem. Z czasem do tradycji włączono także inne elementy, jak zwyczaj zdobienia jajek, czyli pisanek, a sam zając stał się postacią przynoszącą dzieciom wielkanocne upominki, który stał się alternatywą do Świętego Mikołaja, który obdarowuje najmłodszych w Boże Narodzenie.