Otyłość u dziecka: przyczyny, skutki i sposoby na zdrowe nawyki

• Otyłość u dzieci rozpoznaje się na podstawie siatek centylowych, a nie wyglądu dziecka
• Na masę ciała wpływają sposób jedzenia, ruch, sen, stres, geny, stan zdrowia i warunki życia
• Otyłość zwiększa ryzyko między innymi nadciśnienia, cukrzycy typu 2 i bezdechu sennego
• Najwięcej pomaga zmiana zwyczajów całej rodziny, bez zawstydzania dziecka

Jak rozpoznać otyłość u dziecka? Wygląd nie wystarczy

Otyłość u dziecka ocenia się na podstawie wzrostu i masy ciała, uwzględniając jego wiek i płeć. Do tego służą siatki centylowe. BMI, czyli wskaźnik wyliczany na podstawie wzrostu i masy ciała, pomaga wychwycić problem, ale nie pokazuje pełnego obrazu zdrowia. Dziecko może wyglądać pulchniej lub szczuplej niż rówieśnicy, a mimo to rozwijać się prawidłowo. Dlatego nie warto oceniać jego zdrowia wyłącznie na podstawie wyglądu.

W Polsce za otyłość zwykle uznaje się BMI powyżej 95. centyla dla wieku i płci, ale wynik warto omówić z pediatrą lub lekarzem rodzinnym. Specjalista bierze pod uwagę także tempo wzrastania, przebieg dojrzewania, choroby, leki oraz wyniki badań, jeśli są potrzebne. Nie warto samodzielnie wprowadzać dziecku diety odchudzającej tylko dlatego, że przybrało na wadze.

Otyłość u dzieci ma wiele przyczyn, nie tylko słodycze

Do otyłości może prowadzić połączenie kilku czynników. Znaczenie mogą mieć częste podjadanie, duże porcje, słodzone napoje, mała ilość warzyw, niewiele ruchu oraz długi czas przed ekranem. Ważne są też nieregularny lub zbyt krótki sen i jedzenie pod wpływem nudy, napięcia czy smutku.

Nie każde dziecko ma jednak takie same warunki i możliwości. Na masę ciała wpływają predyspozycje genetyczne, sytuacja materialna rodziny, dostęp do bezpiecznych miejsc do zabawy, plan dnia oraz nawyki panujące w domu. Rzadziej przyczyną mogą być choroby hormonalne, inne problemy zdrowotne albo leki, dlatego nagły przyrost masy ciała lub wyraźne osłabienie warto skonsultować z lekarzem.

W codziennym życiu łatwo przeoczyć sytuacje, które mogą sprzyjać przybieraniu na wadze:

• Picie soków, napojów gazowanych, słodzonych herbat i wód smakowych zamiast wody
• Jedzenie przy telefonie, telewizorze, komputerze lub podczas grania
• Sięganie po przekąski między posiłkami mimo braku głodu
• Zbyt mała ilość snu z powodu późnego kładzenia się lub korzystania z ekranów wieczorem
• Częste wykorzystywanie jedzenia jako nagrody, pocieszenia lub sposobu na nudę

Skutki otyłości u dziecka dotyczą nie tylko przyszłości

Skutki otyłości u dziecka mogą pojawić się już w wieku szkolnym lub nastoletnim. Większa masa ciała zwiększa ryzyko podwyższonego ciśnienia tętniczego, nieprawidłowego poziomu cholesterolu i trójglicerydów, stanu przedcukrzycowego, cukrzycy typu 2 oraz stłuszczenia wątroby. Częściej występują także problemy z oddychaniem podczas snu, astma, bóle stawów i trudności w swobodnym poruszaniu się.

Równie ważne jest samopoczucie psychiczne. Dziecko może spotykać się z wyśmiewaniem, wykluczeniem lub komentarzami na temat ciała, co obniża poczucie własnej wartości i może sprzyjać lękowi albo obniżonemu nastrojowi. Rozmowa o zdrowiu powinna więc dotyczyć energii, snu, sprawności i dobrego samopoczucia, a nie wyglądu czy liczby kilogramów.

Zmiany w domu pomagają dziecku budować zdrowe nawyki

Zdrowe nawyki łatwiej wprowadzić, gdy angażuje się w nie cała rodzina. Nie chodzi o całkowite zakazy ani o liczenie każdej kalorii. Celem jest taki rytm dnia, w którym regularne posiłki, ruch, odpoczynek i sen są zwykłą częścią życia, a nie karą za masę ciała.

W domu warto podawać wodę do posiłków i między nimi, jeść wspólnie choć część posiłków oraz mieć pod ręką przekąski, takie jak warzywa, owoce, jogurt naturalny lub kanapki. Nie trzeba całkowicie zakazywać słodyczy, warto jednak ustalić, kiedy i w jakich ilościach dziecko je dostaje. Słodycze nie powinny zastępować posiłków ani być głównym sposobem na poprawę humoru. Dziecko powinno mieć też okazję jeść bez ekranu i zauważać, kiedy jest głodne, a kiedy już najedzone.

Dzieci i nastolatki powinny każdego dnia mieć przynajmniej 60 minut ruchu o umiarkowanej lub dużej intensywności. Nie musi to oznaczać treningu sportowego. Sprawdzą się spacer z psem, jazda na hulajnodze lub rowerze, taniec, zabawa na placu, pływanie czy bezpieczna piesza droga do szkoły.

Jak wspierać dziecko z otyłością na co dzień?

Rozmawiając z dzieckiem o otyłości, unikaj zawstydzania i porównywania go z innymi. Lepiej powiedzieć: „Zadbajmy razem o więcej ruchu i regularne posiłki”, niż komentować sylwetkę lub zmuszać dziecko do ważenia się. Nie traktuj go jako jedynej osoby, która ma zmienić sposób jedzenia w domu, ponieważ może to nasilać poczucie winy i skłaniać do ukrywania jedzenia.

Warto umówić wizytę u pediatry lub lekarza rodzinnego, gdy dziecko w krótkim czasie wyraźnie przybiera na wadze, pojawia się chrapanie, senność w ciągu dnia, zadyszka, bóle kolan, silne ograniczanie jedzenia albo wstyd i lęk związane z wyglądem. Lekarz oceni rozwój i w razie potrzeby skieruje do dietetyka dziecięcego, psychologa lub innych specjalistów. Najbezpieczniejszym początkiem jest jeden konkretny krok dla wszystkich domowników, na przykład wspólny spacer po kolacji albo zamiana słodzonych napojów na wodę na co dzień.

Źródła:

• CDC (Preventing Childhood Obesity: 6 Things Families Can Do)
• WHO (Childhood overweight and obesity)
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży)
• CDC (Risk Factors for Obesity)
• HealthyChildren.org (Helping Kids Build Healthy Active Lives: AAP Policy Explained)