Wąsy, które przypominają o zdrowiu

Listopad ma swój charakterystyczny symbol: wąsy. Zapuszczane w ramach Movember, nazywanego w Polsce wąsopadem, mają rozpoczynać rozmowy o męskim zdrowiu. Chodzi zwłaszcza o raka prostaty i jądra, ale także o zdrowie psychiczne oraz zapobieganie samobójstwom. Wąsy przyciągają uwagę, jednak najważniejsze są działania: zgłoszenie się na odpowiednie badania, sprawdzenie niepokojącej zmiany i wsparcie bliskiego, który odkłada wizytę u lekarza.

Mężczyzna czesze wąsy przed lustrem. O akcji Movember i badaniach profilaktycznych dla mężczyzn przeczytasz na SE.
Autor: Drazen Zigic/ Shutterstock

Pomysł narodził się w 2003 r. w Melbourne. Travis Garone i Luke Slattery zastanawiali się, czy uda się przywrócić modę na wąsy. Do pierwszego wyzwania przekonali 30 mężczyzn. Rok później inicjatywa nabrała zorganizowanej formy i zaczęła zbierać pieniądze na walkę z rakiem prostaty. Nazwa Movember łączy angielskie słowa „moustache”, czyli wąsy, oraz „November” – listopad. Z lokalnego pomysłu powstała międzynarodowa akcja.

Z wąsami czy bez – badaj się!

Zadaniem wąsopadu jest przełamywanie wstydu i przekonania, że do lekarza idzie się dopiero wtedy, gdy boli. Nowotwór może rozwijać się bez dolegliwości, a dobre samopoczucie nie zastępuje badań dobranych do wieku i ryzyka. Jednocześnie nie każdy mężczyzna potrzebuje tego samego zestawu testów. Wąsopad ma zachęcać do świadomej profilaktyki, a nie do przypadkowego kupowania pakietów badań. Udział w akcji nie wymaga zarostu: można umówić konsultację, porozmawiać z ojcem lub partnerem i pomóc mu znaleźć placówkę.

Skalę problemu pokazują dane Krajowego Rejestru Nowotworów. Według biuletynu dotyczącego 2023 r. na nowotwory złośliwe zmarło w Polsce ponad 53 tys. mężczyzn. To średnio około 146 dziennie. W tym samym roku zarejestrowano u mężczyzn prawie 97 tys. nowych zachorowań. Są to dane za konkretny rok, bo statystyki onkologiczne wymagają czasu na zebranie i weryfikację.

Ważne dla młodszych mężczyzn

Wśród najczęściej rozpoznawanych u mężczyzn nowotworów znajdują się rak prostaty, płuca i jelita grubego. Rak jądra nie należy do najczęstszych nowotworów całej męskiej populacji, ale ma szczególne znaczenie u młodych dorosłych. Dlatego listopadowa rozmowa powinna obejmować zarówno starszych, jak i młodszych mężczyzn. Najlepszym finałem wąsopadu jest konkretny krok: konsultacja, zaplanowane badanie lub wyjaśnienie objawu, który dotąd był bagatelizowany.

Męskie badania: co sprawdzić i kiedy reagować?

Nie istnieje jedno badanie, które wyklucza wszystkie nowotwory. Podstawą jest rozmowa z lekarzem rodzinnym o wieku, paleniu, dolegliwościach i chorobach w rodzinie. Warto powiedzieć, kto chorował na raka i w jakim wieku. Na tej podstawie ustala się plan profilaktyki, a przy objawach – diagnostyki. To ważne rozróżnienie: badania przesiewowe służą osobom bez dolegliwości. Z krwiomoczem, guzkiem jądra czy krwawieniem z odbytu nie czeka się na osiągnięcie wieku kwalifikującego do programu.

1. Prostata: PSA i konsultacja

U mężczyzn bez dodatkowych czynników ryzyka rozmowę o wczesnym wykrywaniu raka prostaty warto rozpocząć około 50. roku życia. Przy obciążeniu rodzinnym – około 45., a u nosicieli mutacji BRCA2 już około 40. roku życia. Decyzja powinna uwzględniać stan zdrowia oraz korzyści i ograniczenia badań, w tym możliwość wykrycia wolno rosnącego nowotworu, który nie zagroziłby życiu.

PSA oznacza się z próbki krwi. Podwyższony wynik nie oznacza automatycznie raka: może towarzyszyć także łagodnemu rozrostowi lub zapaleniu prostaty. Niskie PSA również nie wyklucza choroby. Termin kolejnego oznaczenia ustala lekarz, zamiast stosować jeden harmonogram dla wszystkich.

Urolog czy lekarz pierwszego kontaktu może (i powinien) wykonać badanie prostaty palcem przez odbyt. Trwa krótko i niektórzy odbierają je jako krępujące. Jest jednak najprostsze i wykonuje je lekarz, przed którym nie powinniśmy się wstydzić. Nieprawidłowy wynik może prowadzić do rezonansu i, gdy są wskazania, biopsji wykonywanej ze znieczuleniem. 

Wczesny rak prostaty często nie daje objawów. Słabszy strumień moczu, częstomocz i nocne wizyty w toalecie wymagają oceny, choć często wynikają z łagodnego rozrostu gruczołu.

2. Jelito grube: kolonoskopia może wykryć raka, ale i zapobiec jego wystąpieniu

W polskim programie przesiewowym bezpłatna kolonoskopia bez skierowania jest dostępna dla osób w wieku 50–65 lat oraz 40–49 lat, jeśli rak jelita grubego wystąpił u krewnego pierwszego stopnia: rodzica, rodzeństwa lub dziecka. Warunkiem jest niewykonywanie kolonoskopii w ostatnich 10 latach. Obciążenia dziedziczne mogą też wymagać innego, wcześniejszego planu kontroli.

Badanie polega na obejrzeniu wnętrza jelita giętkim aparatem z kamerą. Pozwala wykryć nowotwór, pobrać wycinki i usunąć polipy, z których część mogłaby z czasem przekształcić się w raka. Dzięki temu może zapobiec rozwojowi choroby. Konieczne jest wcześniejsze oczyszczenie jelita zgodnie z instrukcją placówki.

Kolonoskopia może powodować wzdęcia, skurcze i niewielki ból. Jeśli bardzo się boimy, warto wcześniej zapytać o dostępne znieczulenie lub sedację (uśpienie). Samo pobranie wycinków zwykle nie boli. Po sedacji potrzebna jest osoba towarzysząca i nie wolno prowadzić pojazdów.

Krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, niewyjaśniona niedokrwistość, chudnięcie i ból brzucha to powody do konsultacji. Nie wolno samodzielnie uznawać krwawienia np. za skutek hemoroidów. Rak jelita może długo nie powodować żadnych dolegliwości.

3. Płuca: tomografia dla osób z dużym ryzykiem

Osoby niepalące powinny raz na 2 lata wykonać RTG płuc, palacze – co roku. Dla części obecnych i byłych palaczy odpowiednim badaniem przesiewowym jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej. W polskim programie osoby w wieku 55–74 lat kwalifikują się przy co najmniej 20 paczkolatach i paleniu obecnie lub rzuceniu go nie dawniej niż 15 lat temu. Paczkolata oblicza się, mnożąc liczbę paczek wypalanych dziennie przez lata palenia. W wieku 50–54 lat wymagany jest dodatkowy czynnik ryzyka, np. POChP lub określone narażenie zawodowe.

Tomografia jest krótka i bezbolesna, zwykle bez kontrastu. Wymaga leżenia nieruchomo i chwilowego wstrzymania oddechu. Może wykryć raka przed objawami, ale także zmiany łagodne wymagające kontroli. Nie zastępuje rzucenia palenia. 

Uporczywy lub zmieniający się kaszel, krwioplucie, duszność i nawracające zapalenia płuc wymagają konsultacji niezależnie od udziału w programie. Przy krwiopluciu należy szukać pilnej pomocy, obfite krwawienie lub silna duszność wymagają pomocy natychmiastowej.

4. Jądra i pęcherz: nie czekaj na ból

Warto znać wygląd i konsystencję własnych jąder. Można je delikatnie sprawdzać, np. raz w miesiącu po ciepłym prysznicu, bez silnego uciskania. Nowy guzek, powiększenie lub stwardnienie jądra i uczucie ciężaru w mosznie wymagają szybkiej konsultacji. Guz często nie boli. 

Lekarz może zlecić USG moszny – badanie zwykle bezbolesne. Nie ma natomiast podstaw, by każdemu mężczyźnie zalecać coroczne USG jąder.

Krew w moczu, nawet jednorazowo i bez bólu, wymaga wyjaśnienia. Może być objawem raka pęcherza, ale też kamicy lub infekcji. Lekarz dobiera badania moczu, USG i ewentualną cystoskopię, czyli oglądanie pęcherza przez cewkę moczową. Może ona powodować dyskomfort, ale stosuje się odpowiednie znieczulenie.

Badania mają największy sens wtedy, gdy wynik prowadzi do dalszego działania. Wczesne rozpoznanie może zwiększyć szanse skutecznego leczenia i ograniczyć jego zakres. Niepokojącą zmianę trzeba zawsze omówić z lekarzem.

 

Player otwiera się w nowej karcie przeglądarki

ROLKI