Matura polski rozszerzony 2026. Omawiamy możliwe tematy rozprawki [WYPRACOWANIA Z LEKTURAMI]

Temat 1: Groteska, czyli jak "otworzyć oczy" na absurd rzeczywistości

Treść tematu: Kreowanie świata przedstawionego za pomocą groteski i funkcja tego zabiegu w danym utworze literackim. Punktem wyjścia do rozważań uczyń poniższy cytat: "Tak łatwo i tak bardzo przyzwyczajamy się do tego, co stale słyszymy lub oglądamy, że nieraz dopiero groteskowe udziwnienie rzeczywistości otwiera nam oczy." (na podstawie: Stefan Garczyński, Anatomia komizmu). W pracy odwołaj się do "Mistrza i Małgorzaty" Michaiła Bułhakowa, innych utworów literackich i wybranego kontekstu.

Jak zrozumieć ten temat?

To temat, który wymagał perfekcyjnego opanowania pojęcia groteski – czyli mieszanki tragizmu z komizmem, absurdu i celowej deformacji. Kluczowy był tutaj cytat, który narzucał konkretny kierunek interpretacji: groteska nie jest tylko zabawą formą, ale narzędziem do "otwierania oczu", czyli demaskowania tego, co fałszywe i absurdalne w pozornie normalnym świecie.

Twoja praca musiała skupić się na dwóch kluczowych pytaniach:

1. Jak groteska kreuje świat? (Opis postaci, wydarzeń, języka).
2. Po co to robi? (Jaka jest jej funkcja: krytyka, demaskacja, ostrzeżenie).

Wskazanie na "Mistrza i Małgorzatę" jasno ukierunkowywało pracę na analizę absurdów sowieckiej Moskwy.

Inne lektury, które idealnie tu pasowały

• Witold Gombrowicz, Ferdydurke: Absolutny pewniak i samograj. Groteskowe jest tu wszystko: "upupienie" Józia, absurdalna szkoła, postępowa rodzina Młodziaków i staroświecki dwór Hurleckich. Funkcja: Gombrowicz za pomocą groteski obnaża sztuczność form społecznych i kulturowych, które zniewalają człowieka.
• Sławomir Mrożek, Tango: Dramat oparty na groteskowym odwróceniu ról – awangardowi rodzice kontra syn pragnący powrotu do zasad. Funkcja: Mrożek pokazuje, że rewolucja przeciw normom prowadzi do tyranii prymitywnej siły (Edek), demaskując jałowość buntu dla buntu.
• Witkacy, Szewcy: Utwór ekstremalnie groteskowy, który ukazuje zdeformowany świat na krawędzi katastrofy. Funkcja: Witkacy używa groteski, by przedstawić swoją katastroficzną wizję upadku cywilizacji, sztuki i człowieczeństwa.

---

Przykładowa rozprawka na temat 1

(Wstęp) Literatura od wieków posługuje się krzywym zwierciadłem, aby celniej ukazać prawdę o człowieku i otaczającym go świecie. Jednym z najpotężniejszych narzędzi służących temu celowi jest groteska, która poprzez deformację i absurd pozwala dostrzec to, co na co dzień ukryte jest pod pozorem normalności. Zgadzam się z tezą, że groteskowe udziwnienie rzeczywistości pełni w literaturze funkcję demaskatorską, zrywając maski społecznym konwenansom, obnażając absurdy systemów totalitarnych i zmuszając do krytycznej refleksji nad kondycją ludzką. Swoje stanowisko udowodnię, analizując "Mistrza i Małgorzatę" Michaiła Bułhakowa oraz "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, osadzając wnioski w kontekście historycznym.

(Argument 1 – "Mistrz i Małgorzata") W powieści Bułhakowa groteska staje się narzędziem do obnażenia absurdów życia w totalitarnej, sowieckiej Moskwie lat 30. XX wieku. Świat, do którego przybywa Woland ze swoją świtą, tylko pozornie jest racjonalny. W rzeczywistości rządzony jest przez biurokrację, donosicielstwo i materializm. Dopiero interwencja sił nieczystych uwypukla jego wewnętrzne sprzeczności. Groteskowy jest seans czarnej magii w teatrze Variétés, podczas którego chciwość i próżność moskwian zostają publicznie ośmieszone, a deszcz czerwońców zamienia się w bezwartościowe etykiety. Bułhakow, posługując się groteską, nie tylko bawi, ale przede wszystkim demaskuje – pokazuje, że w świecie odwróconych wartości to diabeł staje się rzecznikiem sprawiedliwości i prawdy, otwierając czytelnikom oczy na moralną zgniliznę systemu.

(Argument 2 – "Ferdydurke") Podobną, choć skierowaną w inną stronę, funkcję groteska pełni w "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza. Tutaj ostrze krytyki wymierzone jest w sztuczność form społecznych i kulturowych, które zniewalają jednostkę. Groteskowa jest sama sytuacja wyjściowa – porwanie trzydziestoletniego bohatera i umieszczenie go w szkole. Instytucja ta, mająca uczyć, w rzeczywistości jest teatrem absurdu, gdzie uczniowie są "upupiani", a nauczyciele toczą nonsensowne pojedynki na miny. Gombrowicz, tworząc ten zdeformowany świat, otwiera nam oczy na uniwersalny problem ucieczki od autentyczności na rzecz narzuconej z zewnątrz "gęby". Groteska staje się więc narzędziem analizy egzystencjalnego dramatu człowieka w społeczeństwie.

(Argument 3 – Kontekst i podsumowanie argumentów) Funkcja demaskatorska groteski staje się w pełni zrozumiała w kontekście historycznym, w jakim tworzyli obaj autorzy. Bułhakow pisał "Mistrza i Małgorzatę" w czasach stalinowskiego terroru, gdzie otwarta krytyka była niemożliwa. Groteska i fantastyka stały się dla niego jedynym sposobem na przemycenie prawdy o otaczającej go rzeczywistości. Z kolei Gombrowicz, tworząc w Polsce lat 30., krytykował nie tyle system polityczny, co skostniałe struktury społeczne i intelektualne. W obu przypadkach "groteskowe udziwnienie" było jedyną metodą, by wstrząsnąć czytelnikiem i zmusić go do zobaczenia tego, co kryje się pod fasadą normalności.

(Zakończenie) Analiza "Mistrza i Małgorzaty" oraz "Ferdydurke" jednoznacznie potwierdza postawioną tezę. Groteska, choć operuje śmiechem i absurdem, jest narzędziem śmiertelnie poważnej diagnozy. Poprzez wykrzywienie i wyolbrzymienie znanych nam zjawisk, literatura otwiera nam oczy na prawdę, której nie dostrzegamy, przyzwyczajeni do otaczającego nas świata. Zarówno Bułhakow, jak i Gombrowicz udowodnili, że czasem trzeba pokazać rzeczywistość w krzywym zwierciadle, by wreszcie zobaczyć jej prawdziwe oblicze.

W galerii poniżej zobaczysz, jak wyglądał arkusz maturalny z języka polskiego na poziomie rozszerzonym 2025

Temat 2: Mitologizacja, czyli nadawanie światu głębszego sensu

Treść tematu: Mitologizacja jako sposób kreowania świata przedstawionego i jej funkcja w tworzeniu znaczeń w danym utworze literackim. W pracy odwołaj się do lektury obowiązkowej – wybranej spośród lektur wymienionych na stronach arkusza egzaminacyjnego, innych utworów literackich i wybranego kontekstu.

Na czym polegała trudność tego tematu?

Ten temat dawał pozornie dużą swobodę, ale kryła się w nim pułapka. Wymagał precyzyjnego zrozumienia pojęcia mitologizacji. Nie chodziło tylko o proste nawiązania do mitologii, ale o pokazanie procesu celowego nadawania postaciom, miejscom czy wydarzeniom cech mitycznych, uniwersalnych i ponadczasowych. Chodziło o opisanie, jak autor "uświęca" codzienność.

Twoja praca musiała odpowiedzieć na pytania:

1. Jak autor to robi? (Za pomocą jakich środków: języka, symboliki, kreacji bohatera).
2. Jaki jest tego cel? (Ocalenie od zapomnienia, nadanie sensu cierpieniu, uniwersalizacja).

Najlepsze lektury do tego tematu

• Bruno Schulz, Sklepy cynamonowe / Sanatorium pod Klepsydrą (jako lektura obowiązkowa): Wybór idealny. Cała proza Schulza to jeden wielki proces mitologizacji dzieciństwa, miasteczka (Drohobycz) i przede wszystkim postaci Ojca – przedstawianego jako Demiurg, prorok i artysta. Funkcja: Mitologizacja jest ucieczką od nudnej rzeczywistości w świat wyobraźni i poezji. To próba ocalenia tego, co ulotne.
• Stanisław Wyspiański, Wesele (jako lektura obowiązkowa lub odwołanie): Dramat, który jest przykładem mitologizacji historii i charakteru narodowego. Wesele w Bronowicach staje się symbolicznym obrazem całej Polski. Funkcja: Mitologizacja służy tu postawieniu diagnozy duchowej kondycji narodu i bolesnej konfrontacji z narodowymi mitami.
• Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (jako lektura obowiązkowa lub odwołanie): Fundament polskiego mitu romantycznego. Mickiewicz mitologizuje cierpienie narodu (mesjanizm) i jednostkę (Konrad jako mityczny tytan). Funkcja: Nadanie sensu historycznej klęsce i mobilizacja narodu do walki.

---

Przykładowa rozprawka na temat 2

(Wstęp) Człowiek od zarania dziejów odczuwa potrzebę porządkowania chaosu rzeczywistości i nadawania jej głębszego sensu. Jednym z najpotężniejszych narzędzi, jakie w tym celu oferuje literatura, jest mitologizacja – proces przekształcania tego, co jednostkowe i przygodne, w to, co uniwersalne i wieczne. Stawiam tezę, że mitologizacja w literaturze jest świadomym aktem kreacyjnym, którego fundamentalną funkcją jest sakralizacja codzienności, ocalenie od zapomnienia oraz nadanie uniwersalnego sensu ludzkiemu losowi i historycznemu doświadczeniu. Aby to udowodnić, odwołam się do prozy Brunona Schulza ze "Sklepów cynamonowych" oraz dramatu "Wesele" Stanisława Wyspiańskiego.

(Argument 1 – "Sklepy cynamonowe") W prozie Brunona Schulza mitologizacja jest główną strategią artystyczną, służącą przemianie "tandetnej" i szarej rzeczywistości w przestrzeń "genialnej epoki". Narrator, powracając do czasów dzieciństwa, nie odtwarza go, lecz stwarza na nowo. Miasteczko, Drohobycz, staje się labiryntem, a czas traci swoją linearność. Centralną postacią poddaną mitologizacji jest Ojciec. Nie jest on zwykłym kupcem, lecz Demiurgiem, heretykiem i prorokiem. Funkcją tej wszechogarniającej mitologizacji jest ocalenie świata dzieciństwa przed zapomnieniem i banałem dorosłości. Schulz poprzez poetycki język sakralizuje codzienność, pokazując, że pod powierzchnią zwykłych zdarzeń kryje się wymiar mityczny.

(Argument 2 – "Wesele") O ile Schulz mitologizuje przestrzeń prywatną, o tyle Stanisław Wyspiański w "Weselu" poddaje temu procesowi całą wspólnotę narodową. Akcja dramatu, wesele inteligenta z chłopką, staje się symbolicznym obrzędem, w którym ujawnia się dusza narodu. Postaci tracą swój jednostkowy wymiar, stając się archetypami – Gospodarz uosabia mit chłopa-Piasta, Poeta reprezentuje dekadencką inteligencję. Funkcją tej mitologizacji jest konfrontacja z narodowymi mitami. Wyspiański, wprowadzając postaci symboliczne, dokonuje bolesnej diagnozy – pokazuje, że naród, choć żyje mitami przeszłości, jest niezdolny do czynu, co ostatecznie prowadzi do tragicznego "chocholego tańca".

(Argument 3 – Kontekst i podsumowanie argumentów) Potrzeba mitologizacji, tak widoczna u obu twórców, może być zrozumiana w świetle myśli Mircei Eliadego o ludzkiej tęsknocie za życiem w czasie sakralnym, mitycznym. Proza Schulza jest właśnie taką próbą powrotu do "owego czasu" dzieciństwa, kiedy świat był pełen znaczeń. Z kolei "Wesele" ukazuje dramat wspólnoty, która utraciła swoje sacrum i żyje jedynie pustymi gestami. W obu przypadkach mitologizacja jest więc odpowiedzią na kryzys sensu – Schulz odnajduje go w indywidualnej wyobraźni, a Wyspiański boleśnie demaskuje jego brak w życiu zbiorowym.

(Zakończenie) Przedstawione argumenty dowodzą, że mitologizacja jest kluczowym procesem twórczym, który pozwala literaturze przekraczać granice zwykłego opisu. Zarówno w "Sklepach cynamonowych", jak i w "Weselu" proces ten służy nadaniu światu głębszego, symbolicznego wymiaru. Schulz sakralizuje codzienność, by ocalić ją przed niszczącą siłą czasu, podczas gdy Wyspiański używa mechanizmów mitycznych do przeprowadzenia bezlitosnej wiwisekcji narodowej świadomości. W obu przypadkach literatura staje się przestrzenią, w której to, co jednostkowe, spotyka się z tym, co wieczne.