Wniesienie europejskiej inicjatywy obywatelskiej przez pojedynczą osobę prywatną byłoby bardzo trudne. Łatwiej to osiągnąć organizacjom pozarządowym. W końcu Unia Europejska to 27 zrzeszonych państw i 450 mln obywateli. Nowe prawo miałoby obowiązywać we wszystkich państwach Unii Europejskiej, dlatego organizatorzy muszą najpierw wykazać, że ich postulat ma szerokie poparcie obywateli z różnych krajów UE. Po zebraniu wymaganej liczby podpisów, inicjatywa trafia do Komisji Europejskiej, a jej organizatorzy prezentują swoje argumenty również w Parlamencie Europejskim. Od tego momentu obywatele zyskują w całej procedurze ważnego sojusznika – instytucję, która nie tylko nagłaśnia ich postulaty, ale także – jako współtwórca unijnego prawa - może wpływać na przyszły kształt przepisów.
Parlament może proponować poprawki wprowadzające rozwiązania lepiej chroniące prawa obywateli i ułatwiające korzystanie z unijnych instrumentów. Dobrym przykładem jest reforma przepisów samej europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Parlament nie tylko wskazywał na potrzebę uproszczenia zbyt skomplikowanych procedur, ale jako współprawodawca wynegocjował z Radą Unii Europejskiej rozwiązania, które ułatwiły korzystanie z tego instrumentu. Chodzi m.in. o bezpłatny unijny system internetowego zbierania podpisów oraz uproszczone procedury dla organizatorów inicjatyw.
Jak działa europejska inicjatywa obywatelska?
Europejska inicjatywa obywatelska istnieje od 2012 r., a obecnie jej działanie reguluje rozporządzenie (UE) 2019/788. Może dotyczyć wielu dziedzin m.in. środowiska, ochrony konsumentów, energii, transportu, rolnictwa czy handlu, pod warunkiem, że nie dotyczy obszaru zastrzeżonego wyłącznie dla krajów członkowskich.
Aby rozpocząć europejską inicjatywę obywatelską, potrzebnych jest co najmniej 7 osób, które mieszkają w 7 różnych krajach unijnych. To grupa organizatorów. Następnie inicjatywa musi zostać zarejestrowana przez Komisję Europejską. Komisja sprawdza m.in. czy proponowane rozwiązanie mogłoby mieścić się w jej kompetencjach do przedstawienia propozycji aktu prawnego. Bada też czy inicjatywa nie jest bezzasadna oraz czy nie narusza wartości i praw podstawowych Unii Europejskiej. Na podjęcie decyzji o rejestracji ma 2 miesiące.
Gdy inicjatywa zostanie zarejestrowana, organizatorzy mogą rozpocząć zbieranie podpisów. Muszą uzyskać co najmniej milion deklaracji poparcia od obywateli Unii Europejskiej z co najmniej 7 krajów członkowskich. Dodatkowym warunkiem jest osiągnięcie w tych krajach minimalnych progów podpisów. Co to znaczy?
Progi odpowiadają liczbie posłów do Parlamentu Europejskiego wybranych w każdym z państw członkowskich, pomnożonej przez całkowitą liczbę posłów do Parlamentu Europejskiego. Dla przykładu: w Polsce byłoby to ok. 38 250 podpisów, w Niemczech 72 000, a we Francji – 55 500.
Podpisy są zbierane zarówno elektronicznie za pomocą centralnego systemu Komisji Europejskiej, jak i w formie papierowej. Może to trwać maksymalnie 12 miesięcy.
Po zakończeniu zbiórki, podpisy są przekazywane właściwym organom krajowym do weryfikacji. W Polsce jest to Centralny Ośrodek Informatyki, który podlega Ministerstwu Cyfryzacji. Te instytucje mają 3 miesiące na potwierdzenie liczby ważnych deklaracji poparcia. Następnie organizatorzy mogą formalnie przedłożyć inicjatywę Komisji Europejskiej.
Parlament Europejski wzmacnia głos obywateli
Parlament Europejski pomaga przenieść postulaty obywateli do europejskiej debaty publicznej i politycznej. Zanim Komisja Europejska zajmie stanowisko, organizatorzy inicjatywy przedstawiają swoje argumenty podczas publicznego wysłuchania w Parlamencie Europejskim. To właśnie tam dochodzi do bezpośredniej dyskusji między obywatelami, posłankami i posłami oraz przedstawicielami Komisji Europejskiej.
Jeżeli Parlament uzna, że inicjatywa dotyczy ważnego problemu wymagającego działań na poziomie Unii, może poświęcić jej debatę plenarną i przedstawić swoje stanowisko. Dzięki temu postulaty zgłaszane przez obywateli zyskują większą widoczność i stają się priorytetowe dla Unii Euripejskiej. Tak było m.in. w przypadku inicjatywy Right2Water, dotyczącej dostępu do wody pitnej, czy End the Cage Age, w której Parlament wezwał Komisję Europejską do przygotowania przepisów prowadzących do stopniowego wycofania systemów klatkowych w hodowli zwierząt.
Parlament od lat proponuje zmiany, które mają ułatwić obywatelom korzystanie z europejskiej inicjatywy obywatelskiej. W 2023 r. wezwał Komisję do rzetelnego analizowania każdej inicjatywy, która uzyskała wymagane poparcie obywateli, prowadzenia dialogu z jej organizatorami oraz częstszego przedstawiania propozycji legislacyjnych w odpowiedzi na zgłaszane postulaty. Zaproponował również, aby po każdej skutecznej inicjatywie Parlament przyjmował własne stanowisko, zwiększając polityczną wagę obywatelskich propozycji.
Jak odpowiada Komisja Europejska?
Komisja ma 6 miesięcy na przeanalizowanie inicjatywy i udzielenie odpowiedzi. Nie ma obowiązku przedstawienia projektu aktu prawnego. Jeśli jednak uzna, że inicjatywa jest warta poparcia, może również zaproponować działania inne niż ustawodawcze.
Cokolwiek przedsięweźmie, musi szczegółowo uzasadnić swoją decyzję i wskazać planowane działania lub powody ich braku.
Parlament Europejski – tu obywatelskie postulaty nabierają mocy prawa
Jeżeli Komisja Europejska, odpowiadając na europejską inicjatywę obywatelską, zdecyduje się przedstawić projekt nowych przepisów, nie oznacza to jeszcze, że automatycznie staną się one obowiązującym prawem. Pamiętajmy, że jest to tylko projekt. Trafia on do Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej – dwóch współprawodawców, którzy na równych prawach decydują o jego ostatecznym kształcie. Parlament analizuje propozycję Komisji, przygotowuje własne stanowisko i poprawki, a następnie prowadzi z Radą negocjacje, których celem jest wypracowanie wspólnego tekstu aktu prawnego. W praktyce oznacza to, że europosłowie mają realny wpływ na treść przyszłych przepisów – mogą doprecyzowywać rozwiązania, wzmacniać ochronę praw obywateli lub usuwać zapisy budzące wątpliwości. Dopiero po osiągnięciu porozumienia między Parlamentem i Radą oraz zatwierdzeniu identycznego tekstu przez obie instytucje dyrektywa lub rozporządzenie może zostać ostatecznie przyjęte.
Wybrane inicjatywy, które stały się prawem Unii Europejskiej
- Prawo do wody
Najbardziej znaną europejską inicjatywą obywatelską jest Right2Water (Prawo do wody). Jej efektem była nowelizacja dyrektywy o wodzie pitnej. Komisja Europejska przygotowała projekt nowych przepisów, natomiast Parlament Europejski – jako współprawodawca – negocjował ich ostateczny kształt z Radą. Parlament zabiegał m.in. o lepszy dostęp do bezpiecznej wody pitnej dla grup wrażliwych, bardziej rygorystyczne normy dla wybranych zanieczyszczeń oraz większą przejrzystość informacji przekazywanych konsumentom. Rozwiązania te znalazły odzwierciedlenie w dyrektywie, dzięki której państwa członkowskie zostały zobowiązane do poprawy dostępu do bezpiecznej wody pitnej oraz zapewnienia obywatelom łatwiejszego dostępu do informacji o jakości wody.
- Jawność badań nad pestycydami
Europejska inicjatywa obywatelska Zakaz stosowania glifosatu i ochrona ludzi i środowiska przed toksycznymi pestycydami stała się jednak impulsem do przygotowania nowych przepisów zwiększających przejrzystość unijnego systemu oceny bezpieczeństwa żywności i pestycydów. Projekt Komisji został następnie dopracowany przez Parlament Europejski i Radę, które jako współprawodawcy przyjęły nowe rozporządzenie. Dzięki nowym przepisom obywatele, naukowcy i organizacje społecznuzyskali szerszy dostęp do badań wykorzystywanych przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), co zwiększyło przejrzystość i wiarygodność procesu podejmowania decyzji.
Podcasty
Playlisty tematyczne
