Układ odpornościowy wykrywa i neutralizuje wirusy, bakterie i grzyby oraz usuwa uszkodzone komórki. Obrona organizmu to trzy bariery i tzw. i pamięć immunologiczna.
Jak to działa?
- Pierwsza linia obrony (naturalna)
Bariery fizyczne i chemiczne, takie jak skóra, błony śluzowe, kwas żołądkowy, ślina i łzy, które zapobiegają wnikaniu patogenów.
- Druga linia obrony (naturalna)
Gdy patogen przedostanie się już do organizmu, komórki takie jak makrofagi i neutrofile „pożerają” i wywołują stan zapalny. W ten sposób organizm stwarza warunki niedogodne dla rozwoju bakterii. Niestety, bardzo wysoka gorączka jest zabójcza także dla samego organizmu.
- Trzecia linia obrony, to odpornoość nabyta
Jeśli zagrożenie jest duże, organizm wysyła do walki limfocyty B i T.
- limfocyty B
Zarazki mają na powierzchni specyficzne białka nazywane antygenami. Obecne we krwi limfocyty B wytwarzają odpowiednie do tych antygenów przeciwciała pasujące do nich jak klucz do zamka. Gdy dochodzi do kontaktu z obcą substancją, organizm zaczyna produkować więcej przeciwciał. Otaczają go, a makrofagi (komórki należące do układu odpornościowego) pożerają je i niszczą. obcych ciał, by wskazane obiekty zniszczyć. Przeciwciała mają to do siebie, że jeden ich typ potrafi doprowadzić do zniszczenia tylko tego ciała obcego, do którego swoim kształtem pasuje.
- limfocyty T
Bezpośrednio niszczą zakażone komórki organizmu, także komórki własnego organizmu, np. wadliwie zbudowane lub zainfekowane wirusami.
Organizm pamięta patogeny
Organizm dysponuje jeszcze jedną doskonałą bronią, czyli pamięcią immunologiczną. Po walce część komórek, tzw. limfocytów pamięci, zapamiętuje wroga. Gdy znów dostanie się do organizmu i mu zagraża, błyskawicznie stają w szranki i nie pozwalają by doszło do zakażenia. Pamięć immunologiczna jest wykorzystywana przez szczepionki.
Szczepionki zawierają nieszkodliwy element czynnika zakaźnego (np. wirusa jak w przypadku grypy, HPV czy covid 19, albo bakterii np. meningokoków, pneumokoków czy krztuśca), który pobudza układ odpornościowy do działania. Powoduje produkcję przeciwciał i tworzenia komórek pamięci. Dlatego zyskujemy odporność na te choroby. Wynalezienie szczepionek jest prawdopodobnie uratowało więcej istnień ludzkich niż jakikolwiek inny postęp medyczny. Pozwoliło na wyeliminowanie chorób, które zabijały miliony.
Niekiedy jednak układ odpornościowy, który potrafi rozpoznać, zapamiętać i odróżnić komórki własne od innych, rzuca medycynie kłody pod nogi. Dotyczy to osób, dla których jedynym sposobem na uratowanie zdrowia lub życia jest transplantacja, czyli przeszczep. Przyjęcie się przeszczepu zależy od zgodności antygenów na powierzchni komórek biorcy i dawcy. Im większa zgodność, tym większe szanse powodzenia. Największa szansa jest wtedy, gdy stosowany jest autoprzeszczep - np. przeniesienie zdrowego fragmentu skóry na uszkodzoną część ciała tej samej osoby. Sukcesem na ogół kończą się przeszczepy pomiędzy bliźniętami jednojajowymi, bo mają takie same antygeny. Im dalsze pokrewieństwo między dawcą i biorcą, tym większe prawdopodobieństwo odrzucenia przeszczepu.
Osoby po przeszczepach otrzymują leki, które znacznie osłabiają reakcje odpornościowe ich organizmu i zwiększają szansę na przyjęcie przeszczepionej tkanki czy narządu. Czasem trzeba je zażywać przez całe życie. Leki te jednak zwiększają podatność biorców na choroby zakaźne.
Nauka korzysta z naszego układu immunologicznego
Nauka chętnie korzysta z mocy naszego układu odpornościowego. Pozwala to nie tylko na ochronę w postaci szczepionek, ale także wykrywanie groźnych chorób czy leczenie niepłodności.
Bardzo przydatną możliwością są badania immunologiczne. Warto je wykonać przy nietypowych objawach o nieznanym podłożu lub chronicznych problemów zdrowotnych. Na przykład, jeśli w ciągu roku wystąpiły:
- 6 lub więcej zakażeń uszu, lub układu oddechowego,
- 2 lub więcej zapalenia zatok,
- 2 lub więcej zapalenia płuc,
- częste i nawracające grzybice jamy ustnej,
- zakażenia oportunistyczne (wykorzystujące obniżoną odporność organizmu),
- częste zakażenia wirusem opryszczki lub ospy,
- częste alergie.
Układ odpornościowy może powodować poronienia
Badania immunologiczne są również zalecane przy nawracających stanach zapalnych układu pokarmowego, oddechowego, a także w przypadku niepłodności u obu płci. Lekarze rekomendują wykonanie testów immunologicznych po poronieniach lub nieudanym in vitro, aby ustalić przyczyny problemów z zagnieżdżeniem zarodka. Problem może polegać na tym, że organizm kobiety lub mężczyzny wytwarza komórki, które uniemożliwiają zapłodnienie lub zagnieżdżenie zarodka, co często prowadzi do poronienia. Problemy immunologiczne mogą dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn. W niektórych przypadkach zarodek może zagnieździć się w macicy, jednak komórki układu odpornościowego kobiety atakują go, co skutkuje poronieniem. Szacuje się, że około 10-15 proc. par mających trudności z poczęciem dziecka boryka się z problemem niepłodności immunologicznej!
Badanie immunologiczne polega na analizie odpowiedzi układu odpornościowego organizmu, m.in. przez wykrywanie przeciwciał, poziomu komórek odpornościowych, cytokin oraz markerów zapalnych w próbce krwi.
Jakie choroby rozpoznasz w badaniach?
Badania immunologiczne pozwalają wykryć tzw. choroby autoaresywne, gdzie układ odpornościowy nie rozpoznaje komórek własnych tkanek, ale uznaje je za obce. W wyniku tego, organizm sam atakuje i niszczy własne komórki. Do chorób o takim podłożu należą np. choroba Crohna, Hashimoto, stwardnienie rozsiane, łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów czy cukrzyca typu I.
Za pomocą badań immunologicznych można zdiagnozować wiele różnych chorób, jak np. różyczkę, toksoplazmozę, wirusowe zapalenie wątroby czy boreliozę, a także alergie, zakażenia wirusowe i bakteryjne, w tym HIV, HBV, HCV czy zakażenie Helicobacter pylori (powodującego m.in. wrzody żołądka), niedobory odporności, a także choroby nowotworowe, w których odporność organizmu odgrywa istotną rolę w zwalczaniu nieprawidłowych komórek. Nowotwory potrafią „oszukać” system immunologiczny, stając się niewidoczne lub zmuszając komórki odpornościowe do wspierania rozwoju guza. Nowoczesna immunoterapia pozwala odblokowanie naturalnych mechanizmów obronnych, aby skutecznie walczyły z rakiem. Stosowana jest m.in. w zaawansowanym stadium raku płuca, czerniaku, raku nerki czy raku piersi.
Terapię tę zawdzięczmy m.in. dwóm uczonym: Amerykaninowi Jamesowi P. Allisonowi i Japończykowi Tasuku Honjo, którzy za to odkrycie otrzymali w 2018 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny.
Podcasty
Playlisty tematyczne
