Choroby rzadkie to wyzwanie dla lekarzy i pacjentów

Zarówno życie pacjenta z chorobą rzadką, jak i jej rozpoznanie jest trudne, kosztowne i czasochłonne. Aż 80 proc. chorób rzadkich jest uwarunkowana genetycznie. Schorzenia te są niezwykle różnorodne. To nie tylko często wymieniana hemofilia czy mukowiscydoza, ale także mniej znane jednostki chorobowe, jak m.in. DEB, MAS, PNH i AHC. Wiedziałeś o ich istnieniu? Czy wiesz, jakie objawy im towarzyszą?

28 lutego obchodzony będzie Światowy Dzień Chorób Rzadkich

(więcej na www.dzienchorobrzadkich.org)

Czym jest DEB?

U pacjentów z tą chorobą nawet zwykłe czynności, takie jak ubieranie się czy odkręcanie butelki – skutkują pojawieniem się bolesnych pęcherzy, pęknięć i otwartych ran. Zmiany mogą powstać też w jamie ustnej, przełyku (powodując jego zwężenie), a nawet w narządzie wzroku czy układzie moczowo-płciowym. Pęcherzowe oddzielenie się naskórka (EB) to grupa pęcherzykowych chorób skóry. Jedną z nich jest postać dystroficzna (ang. dystrophic epidermolysis bullosa, DEB), spowodowana mutacją w genie COL7A1 odpowiedzialnym za produkcję kolagenu typu VII, białka budującego tkankę łączną skóry. Nieprawidłowa produkcja lub zbyt mała ilość kolagenu powoduje, że połączenia między warstwami skóry są zaburzone. Dystroficzne pęcherzowe oddzielanie się naskórka (ang. dystrophic epidermolysis bullosa) to druga najczęstsza postać EB. Choroba jest dziedziczona, niekiedy mutacja pojawia się w rodzinie po raz pierwszy. Objawy zwykle są widoczne już przy urodzeniu, ale mogą się pojawić też późniejszym okresie. Zmiany obejmują m.in. ręce, stopy i okolicę przedgoleniową. Ich gojeniu się towarzyszy silne bliznowacenie i powstawanie białawych wykwitów skórnych. Te zmiany mogą prowadzić do niedokrwistości, niedoboru żelaza i opóźnienia wzrastania. Osoby cierpiące na DEB są bardziej narażone na rozwój nowotworów kolczystokomórkowych. Leczenie polega na stosowaniu opatrunków, preparatów przyspieszających gojenie się ran. Pierwszą zatwierdzoną przez FDA terapią genową w leczeniu DEB była terapia wykorzystująca zmodyfikowanego wirusa opryszczki pospolitej do miejscowego stosowania na rany. Lek ma postać żelu, za jego pomocą wprowadza się cząsteczki materiału genetycznego z prawidłowym genem COL7A1.

„Ręka zwinięta w kokon”

W ciężkiej uogólnionej recesywnej postaci dystroficznej pęcherzowego oddzielania się naskórka (RDEB) nadmierne bliznowacenie może prowadzić do deformacji np. zrośnięcia palców rąk lub nóg i przykurcze w stawach (m.in. „ręka zwinięta w kokon”, „rękawiczka z jednym palcem”). Zniekształcenia są leczone chirurgicznie.

Groźny zespół MAS

Zespół aktywacji makrofagów (MAS) to groźne powikłanie wielu chorób ogólnoustrojowych, najczęściej choroby Stilla. Charakteryzuje się wysokim współczynnikiem śmiertelności – umiera na nią 20-40 proc. chorych, a w przypadku braku leczenia – prawie 100 proc. Jest to choroba hiperzapalna. Gwałtowne wydzielanie cytokin (białek, które pobudzają układ odpornościowy do reakcji) może spowodować uszkodzenie narządów wewnętrznych.

Choroba, która przypomina grypę

Dlatego tak trudno jest zdiagnozować chorobę Stilla (SD) – ogólnoustrojową, ciężką chorobę zapalną. Zwłaszcza gdy wśród objawów pojawia się epizodyczna gorączka, bóle stawów i mięśni czy objawy zapalenia gardła. Chorobie towarzyszy też wysypka i świąd skóry. Choroba Stilla wynika z nadmiernej reakcji układu odpornościowego, wywołanej tzw. burzą cytokinową, co może zagrażać życiu. Jeśli rozwija się u osoby dorosłej, to mowa o chorobie Stilla osób dorosłych (ASOD), u osób poniżej 16. r.ż. jej odpowiednikiem jest systemowa postać młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów (MIZS).

Wsparcie PTR dla diagnostyki

Im wcześniej wykryta choroba, tym większe szanse na skuteczne leczenie, a nawet uratowanie życia pacjenta. Dlatego aby wesprzeć diagnostykę autozapalnych chorób rzadkich – Polskie Towarzystwo Reumatologiczne (PTR) uruchomiło projekt, w ramach którego przyzna wybranym ośrodkom reumatologicznym w Polsce finansowy grant na realizację dwóch specjalistycznych badań pod kątem choroby Stilla i MAS, tj. oznaczenia Interleukiny-18 (IL-18) oraz Ferrytyny glikozylowanej (GF). Te dwa badania pacjenci wykonają w laboratoriach ALAB, jedynego w Polsce i jednego z niewielu w Europie, które je oferują. Projekt ma być realizowany minimum przez rok.

PNH, gdy organizm atakuje własne krwinki

Nocna napadowa hemoglobinuria (ang. Paroxysmal Nocturnal Hemoglobinuria) to rzadka, nabyta choroba krwi, a dokładniej – szpiku kostnego. Jej przyczyną jest mutacja w genie PIG-A, która uniemożliwia tworzenie białek chroniących krwinki. To skutkuje ciągłym aktywowaniem układu odpornościowego, który atakuje własne krwinki. Może prowadzić do groźnych powikłań. Cechuje ją niszczenie czerwonych krwinek przez układ odpornościowy i stopniowe wyniszczanie organizmu. PNH współwystępuje z zakrzepicą i niedokrwistością. Szacuje się, że dotyka 1-2 osoby na milion. U chorych zwłaszcza po nocy pojawia się ciemny (bordowy lub czarny) mocz, może wystąpić zażółcenie skóry i białek oczu (żółtaczka), bóle brzucha, które są związane z niedokrwieniem narządów oraz wynikające z mikrozatorów bóle pleców i mięśni. Do tego dochodzą objawy niedokrwistości (zmęczenie, duszność, arytmia) i zakrzepicy żył głębokich m.in. obrzęki i ból kończyn, bóle głowy i w klatce piersiowej, czy inne niespecyficzne objawy jak np. „mgła mózgowa”. Nieleczona choroba może prowadzić do śmierci, zwłaszcza z powodu zakrzepicy i niewydolności narządów. Leczenie polega na podawaniu leków (m.in. inhibitory dopełniacza, leki przeciwzakrzepowe) czy przeszczepu szpiku (gdy nie ma zdiagnozowanej zakrzepicy).

AHC mylone z padaczką

To jedna z najrzadszych genetycznych chorób na świecie. AHC (ang. Alternating Hemiplegia of Childhood), czyli naprzemienna hemiplegia dziecięca, często mylona z padaczką lekooporną lub mózgowym porażeniem dziecięcym. Objawia się epizodycznym porażeniem połowicznym. Dziecko dotknięte tą chorobą podczas ataku ma wygięte ciało w łuk, mięśnie są bardzo napięte, oczy uciekają lub zezują. Taki paraliż dotyka jednej strony, jednej kończyny lub całego ciała, dochodzi do porażenia przełyku, mowy i obfitego ślinotoku, co grozi zadławieniem. Chory jest świadomy podczas ataku, czuje wszystko, co się z nim dzieje, a gdy ten minie, przychodzi zmęczenie. Objawy mogą wywołać silne emocje, niektóre produkty spożywcze, różnice temperatur, wysiłek fizyczny, czy niektóre zapachy i trwać od kilku minut do kilku dni, ustępują w czasie snu. Chorobę powodują mutacje w genie ATP1A3, które prowadzą do zmniejszenia aktywności ATP-azy (enzym transportujący jony sodu i potasu przez błonę komórkową neuronów). Te jony zapewniają sprawne funkcjonowanie mózgu – bez nich impulsy nerwowe nie są prawidłowo przekazywane. W większości przypadków dzieci dotknięte tą chorobą są niepełnosprawne intelektualnie w różnym stopniu i wymagają ciągłej opieki. Często muszą poruszać na wózku inwalidzkim. Obecnie choroba jest niewyleczalna, jedna istnieją skuteczne terapie poprawiające jakość życia i zdrowie pacjentów. Leki (m.in. blokery kanałów wapniowych) zmniejszają częstość i nasilenie ataków.