Odzyskanie niepodległości przez Polskę nie nastąpiło w jeden dzień. Wybór 11 listopada to zbieg okoliczności

Odzyskanie niepodległości w 1918 roku. Które miasta wyprzedziły Warszawę?

Szkolne podręczniki często spłycają wydarzenia z jesieni 1918 roku, sugerując, że Polacy po prostu obudzili się w wolnym kraju dokładnie 11 listopada. Rzeczywistość historyczna była jednak o wiele bardziej złożona i ciekawa. Wolność nadchodziła bowiem etapami w różnych regionach, a stolica wcale nie przodowała w procesie zrzucania obcego jarzma. Gdy w Warszawie nadal funkcjonowały struktury okupacyjne, mieszkańcy innych części kraju zdążyli już przejąć inicjatywę.

Rozkład struktur zaborczych postępował dynamicznie już od października. Pierwszy krok wykonano 19 października, kiedy rządy na swoim obszarze przejęła Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Na przełomie października i listopada do działania przystąpiła z kolei krakowska Polska Komisja Likwidacyjna, która zaczęła odbierać zaborcom władzę w Galicji. Istotną rolę odegrał również Lublin, gdzie w nocy z 6 na 7 listopada Ignacy Daszyński stanął na czele nowo utworzonego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. Oznacza to, że przed podjęciem przełomowych kroków w stolicy, znaczny obszar kraju funkcjonował już niezależnie od okupantów.

Te lokalne zrywy są dowodem na to, że odrodzenie państwa nie było nagłym cudem, lecz trudnym procesem pełnym zamętu. Działania regionalnych ośrodków stworzyły jednak niezbędne podwaliny, które umożliwiły później Józefowi Piłsudskiemu zjednoczenie kraju pod jednym zarządem. Bez determinacji działaczy z Lublina, Cieszyna oraz Krakowa, losy samej Warszawy mogłyby wyglądać zupełnie inaczej.

Rada Regencyjna przekazuje władzę. Jak Józef Piłsudski stanął na czele wojska?

Co zatem sprawiło, że właśnie 11 listopada zyskał miano najważniejszego polskiego święta? Zadecydowało o tym wyjątkowe nałożenie się na siebie wydarzeń krajowych oraz zagranicznych. Tego dnia w wagonie kolejowym w Compiègne zawarto rozejm, który ostatecznie zakończył krwawą I wojnę światową. Dla całego kontynentu był to przełomowy koniec wielkiej rzezi, co nadało warszawskim wydarzeniom szerszy, międzynarodowy wymiar. Równolegle w stolicy Józef Piłsudski przejął zwierzchnictwo nad wojskiem z rąk Rady Regencyjnej, zaledwie dobę po swoim powrocie z więzienia w twierdzy magdeburskiej.

W powszechnej świadomości często ginie jednak pewien niezwykle ważny fakt historyczny. Przekazująca uprawnienia Rada Regencyjna została przecież utworzona przez okupacyjne władze Niemiec oraz Austro-Węgier. Mimo że w jej skład wchodzili Polacy, prawomocność tego organu wywoływała ostre spory, szczególnie w szeregach ówczesnej opozycji prawicowej. Co więcej, 11 listopada Józef Piłsudski nie otrzymał pełnej władzy jako prezydent czy dyktator. Powierzono mu wówczas wyłącznie komendę nad formującymi się siłami zbrojnymi.

Całkowitą władzę cywilną Naczelny Wódz uzyskał dopiero trzy dni później, czyli 14 listopada 1918 roku. Wówczas Rada Regencyjna uznała swoją rolę za wypełnioną i podjęła decyzję o samorozwiązaniu. Patrząc czysto formalnie, to właśnie ten dzień powinien uchodzić za moment powstania w pełni niezależnego ośrodka władzy centralnej w stolicy. W zbiorowej świadomości Polaków zwyciężyła jednak symbolika 11 listopada, spotęgowana zakończeniem globalnego konfliktu zbrojnego, i to ona stała się znakiem odrodzenia państwa.

Historia Narodowego Święta Niepodległości. W II RP obchodzono je tylko dwa razy

Z dzisiejszej perspektywy może to brzmieć zaskakująco, ale w pierwszych latach istnienia II Rzeczypospolitej dzień 11 listopada nie miał statusu oficjalnego święta państwowego. Przez blisko dwadzieścia lat rocznicę tę celebrowała przede wszystkim armia. Organizowano wówczas uroczyste apele, defilady oraz inne wydarzenia o charakterze czysto wojskowym. Choć urzędnicy i uczniowie również uczestniczyli w tych obchodach, wynikało to jedynie z wytycznych oświatowych, a nie z mocy ustawy państwowej.

Formalne nadanie dacie 11 listopada rangi święta narodowego nastąpiło dopiero na mocy ustawy z 23 kwietnia 1937 roku. W praktyce oznacza to, że przed niemiecką agresją i wybuchem II wojny światowej Polacy zdołali zorganizować pełnoprawne obchody państwowe tylko w 1937 i 1938 roku. Usankcjonowanie tego święta u schyłku lat trzydziestych wiązało się bezpośrednio z umacnianiem kultu Józefa Piłsudskiego, a także z chęcią zjednoczenia społeczeństwa wokół symboli wolności w obliczu nadciągającej wojny.

W czasach Polski Ludowej władze komunistyczne całkowicie zakazały kultywowania tej tradycji, wykreślając ją z kalendarza na rzecz obchodzonego 22 lipca Narodowego Święta Odrodzenia Polski. Dopiero przełom ustrojowy w 1989 roku sprawił, że Sejm przywrócił oficjalne obchody 11 listopada jako najważniejszy dzień wolny od pracy. Współczesne znaczenie tej daty stanowi więc połączenie krótkiej tradycji przedwojennej oraz długoletnich starań o zachowanie pamięci historycznej w dobie komunizmu.

Depesza Józefa Piłsudskiego z Cytadeli. Tak świat dowiedział się o niepodległej Polsce

Proces odradzania się polskiej państwowości miał niezwykle spektakularny finał, który często pomija się w krótkich opracowaniach historycznych. Chodzi o oficjalną notyfikację, czyli powiadomienie społeczności międzynarodowej o powstaniu niepodległego kraju, co miało miejsce 16 listopada 1918 roku. Tego dnia Józef Piłsudski nadał historyczną depeszę do rządów największych mocarstw oraz państw neutralnych i walczących, w tym do władz USA, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Japonii oraz Niemiec.

Okoliczności wysłania tego komunikatu przypominają wręcz film sensacyjny. Wiadomość puszczono w świat z terenu warszawskiej Cytadeli, wykorzystując do tego zdobyczną radiostację „Telefunken”, przejętą przez Polaków po ewakuujących się oddziałach niemieckich. Urządzenie to stanowiło szczyt ówczesnej techniki, co umożliwiło natychmiastowe rozesłanie sygnału w eter. W sygnowanym przez siebie dokumencie Józef Piłsudski ogłosił powstanie suwerennego państwa polskiego, podkreślając, że stało się to możliwe dzięki własnemu wysiłkowi narodu oraz triumfowi wojsk alianckich.

Nadanie tego komunikatu w dniu 16 listopada zamknęło wieloetapowy proces, zapoczątkowany jeszcze w październiku przez działaczy z Krakowa i Cieszyna. Dla światowych potęg był to jednoznaczny dowód na to, że Polska przestała być jedynie politycznym marzeniem i stała się pełnoprawnym państwem w Europie. Chociaż ostateczny przebieg granic wymagał jeszcze wielu walk i wysiłków, społeczność międzynarodowa przyjęła do wiadomości fakt powrotu Rzeczypospolitej na mapy.