Szmer w sercu u dziecka: przyczyny, diagnostyka i kiedy jest niegroźny

• Szmer jest dodatkowym dźwiękiem przepływu krwi, a nie samodzielną diagnozą choroby serca
• U starszych dzieci bez objawów wiele szmerów ma charakter niewinny i nie wymaga leczenia
• U niemowląt szmer wymaga szczególnie uważnej oceny, ponieważ częściej niż u starszych dzieci może mieć związek z wadą serca
• Trudności w karmieniu, sinienie, szybki oddech lub omdlenie wymagają pilnej konsultacji lekarskiej

Co oznacza szmer w sercu u dziecka?

Szmer w sercu u dziecka to szumiący, świszczący lub mruczący dźwięk, który lekarz słyszy między zwykłymi tonami serca podczas osłuchiwania stetoskopem. Powstaje, gdy krew przepływa przez serce albo duże naczynia w sposób, który staje się słyszalny. Samo stwierdzenie szmeru nie mówi jeszcze, czy serce jest zdrowe, ani jak poważna może być przyczyna.

U wielu zdrowych dzieci lekarz słyszy szmer niewinny, określany także jako czynnościowy lub fizjologiczny. Jest związany z prawidłowym przepływem krwi przez małe, szybko pracujące serce dziecka. Taki szmer może być lepiej słyszalny podczas gorączki, infekcji, płaczu, stresu czy po wysiłku, gdy serce bije szybciej.

Rzadziej szmer może wskazywać na wrodzoną wadę serca, nieprawidłowość zastawki albo zmianę w dużych naczyniach odchodzących od serca. Samo stwierdzenie szmeru nie pozwala ustalić jego przyczyny ani ocenić, czy wymaga ona leczenia. Nie można tego rozstrzygnąć po wyglądzie dziecka ani po samym brzmieniu szmeru. Potrzebne są badanie dziecka i ocena lekarza.

Kiedy szmer u dziecka zwykle nie budzi niepokoju?

Szmer niewinny występuje u dzieci bez choroby serca i zwykle nie powoduje żadnych dolegliwości. Dziecko prawidłowo rośnie, ma energię odpowiednią do wieku, nie męczy się wyraźnie szybciej od rówieśników i nie ma problemów z oddychaniem. Taki szmer może z czasem osłabnąć, zniknąć albo być słyszalny tylko w pewnych sytuacjach.

Jeżeli lekarz rozpozna szmer jako niewinny, dziecko nie potrzebuje z tego powodu leków, specjalnej diety ani ograniczania aktywności fizycznej. Sam fakt, że szmer jest głośniejszy podczas gorączki lub zdenerwowania, nie oznacza automatycznie pogorszenia stanu serca. Jeśli pojawią się nowe dolegliwości, zwłaszcza podczas wysiłku lub karmienia, należy zgłosić je lekarzowi.

Jak lekarz ocenia szmer w sercu dziecka?

Podczas oceny szmeru lekarz pyta o przebieg ciąży i porodu, rozwój dziecka, to, jak dziecko znosi wysiłek, oraz choroby serca w rodzinie. Lekarz ocenia też oddech, kolor skóry i ust, tętno, przyrost masy ciała oraz charakter samego szmeru. Znaczenie ma między innymi to, kiedy szmer jest słyszalny, jak jest głośny i czy zmienia się wraz z pozycją ciała.

U noworodka szmer wymaga szczególnie uważnej oceny, ponieważ w tej grupie częściej może mieć związek z wadą serca, a jego charakter trudniej jednoznacznie ocenić podczas osłuchiwania. U starszego dziecka bez niepokojących objawów lekarz może zalecić obserwację podczas kolejnych wizyt. Jeśli szmer nie ma cech typowych dla szmeru niewinnego, lekarz może skierować dziecko do kardiologa dziecięcego.

Kardiolog może zlecić echo serca, czyli USG serca, które pokazuje jego budowę, pracę zastawek i przepływ krwi. Czasem potrzebne są też EKG, pomiar poziomu tlenu we krwi lub inne badania dobrane do objawów. Nie każde dziecko ze szmerem potrzebuje wszystkich tych badań. Samo skierowanie do kardiologa, podobnie jak brak skierowania, nie przesądza o tym, jak poważna jest przyczyna szmeru.

Niepokojące objawy przy szmerze w sercu dziecka

Jeśli szmerowi towarzyszą inne objawy, dziecko powinien szybko zbadać lekarz. W przypadku niemowlęcia nie warto czekać do planowanej wizyty. Niepokojące są trudności z karmieniem, słabe przybieranie na wadze, pocenie się podczas karmienia oraz wyraźna senność lub męczliwość. U starszego dziecka uwagę powinny zwrócić objawy pojawiające się podczas biegania, wchodzenia po schodach i innych aktywności.

Pilnej oceny wymagają zwłaszcza:

• sinienie warg, języka lub skóry
• szybki albo utrudniony oddech, także w spoczynku
• omdlenie, zasłabnięcie lub ból w klatce piersiowej podczas wysiłku
• wyraźne osłabienie i męczenie się znacznie szybciej niż wcześniej
• problemy z jedzeniem, pocenie się przy karmieniu lub brak prawidłowego przyrostu masy ciała

Jeśli dziecko sinieje, ma narastającą duszność, traci przytomność albo jego stan wyraźnie się pogarsza, trzeba natychmiast wezwać pogotowie, dzwoniąc pod numer 112 lub 999. W pozostałych sytuacjach warto umówić wizytę u pediatry i przygotować informacje o tym, kiedy pojawiają się objawy oraz jak wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka. Taka obserwacja pomaga lekarzowi ocenić, czy szmer jest niewinny, czy wymaga dalszej diagnostyki.

Źródła:

• American Academy of Pediatrics, HealthyChildren.org (Heart Murmurs in Children)
• American Heart Association (Heart Murmurs)
• PubMed (Heart Murmurs in Children: Evaluation and Management)
• American Heart Association (Symptoms and Diagnosis of Congenital Heart Disease)