Pamięć węchowa i zapachy z dzieciństwa. Tak mózg przywołuje dawne wspomnienia

• Zmysł powonienia wykazuje niezwykle silny związek z ludzką pamięcią oraz emocjami, przez co jeden dobrze znany zapach potrafi obudzić wspomnienia sprzed wielu lat.

• Zjawisko to wynika przede wszystkim z bliskiego sąsiedztwa układu węchowego z częściami mózgu, które odpowiadają za procesy zapamiętywania i przetwarzania uczuć.

• Nagłe i mimowolne przypominanie sobie przeszłości pod wpływem konkretnego smaku lub aromatu nazywane jest w psychologii efektem Prousta.

• Zapachy kojarzone z dzieciństwem potrafią przywołać obrazy bliskich ludzi, rodzinnych uroczystości oraz ważnych momentów, ale czasami budzą też trudne emocje i przykre doświadczenia.

Pamięć węchowa a mózg. Jak zapachy łączą się z emocjami i wspomnieniami?

Zmysł węchu funkcjonuje w odmienny sposób niż pozostałe ludzkie zmysły. Kiedy czujemy dany aromat, informacja o nim wędruje najpierw do opuszki węchowej, skąd trafia bezpośrednio do rejonów mózgu zarządzających pamięcią oraz emocjami. Kluczową funkcję pełnią w tym procesie dwie struktury, jakimi są odpowiadające za przetwarzanie uczuć ciało migdałowate oraz hipokamp, który umożliwia nam zapamiętywanie i późniejsze przywoływanie minionych zdarzeń.

Ścisła współpraca wymienionych obszarów mózgu tłumaczy, dlaczego konkretna woń potrafi obudzić w nas nie tylko sam obraz z przeszłości, ale również towarzyszące mu niegdyś uczucia. Dzięki temu aromat unoszący się w kuchni babci automatycznie wywołuje w nas głębokie poczucie bezpieczeństwa, natomiast zapach konkretnego kosmetyku od razu przypomina nam o osobie, w której towarzystwie spędzaliśmy niegdyś mnóstwo czasu.

Efekt Prousta i Marcel Proust. Jak zapachy wywołują dawne wspomnienia?

W nauce mechanizm ten zyskał miano efektu Prousta, co stanowi bezpośrednie nawiązanie do twórczości francuskiego pisarza Marcela Prousta. Autor ten na kartach swojej powieści „W poszukiwaniu straconego czasu” przedstawił scenę, w której aromat oraz smak ciasteczka zwanego magdalenką, zanurzonego wcześniej w herbacie, budzą obrazy z lat dziecięcych. Ten słynny literacki opis posłużył do nazwania zjawiska polegającego na gwałtownym i bardzo wyrazistym powrocie do przeszłości za sprawą bodźca węchowego.

Proces ten wykracza daleko poza zwykłe zidentyfikowanie znajomej woni. Niejednokrotnie pojedynczy aromat wyzwala w głowie lawinę skojarzeń, przez co nagle odtwarzamy w myślach daną porę roku, konkretne otoczenie, obecnych tam ludzi, a także drobne detale sytuacji, które od dawna wydawały się zapomniane. Warto podkreślić, że tego typu obrazy wracają do nas zupełnie spontanicznie i nie wymagają świadomego przeszukiwania zakamarków pamięci.

Dlaczego zapachy z dzieciństwa zapamiętujemy na całe życie?

Najmłodsze lata życia to okres, w którym po raz pierwszy stykamy się z ogromną liczbą nowych aromatów. Towarzyszą one dzieciom w trakcie codziennych czynności, wyjazdów wakacyjnych, zjazdów rodzinnych oraz innych przełomowych momentów, przez co z biegiem lat trwale zrastają się w umyśle z określonymi ludźmi czy przestrzenią. Właśnie dlatego zapach mokrej ziemi przywołuje beztroskie zabawy na podwórku po letniej ulewie, woń szkolnej kredy kojarzy się z początkiem edukacji, a aromaty wigilijnych dań z przygotowaniami do świąt Bożego Narodzenia.

Trzeba jednak pamiętać, że zmysł powonienia nie zawsze przynosi wyłącznie radosne obrazy z przeszłości. Część zapachów ma związek z bolesnymi przeżyciami, dlatego kontakt z nimi może wywołać nagły niepokój, przygnębienie albo silną tęsknotę. Ostateczna reakcja organizmu jest zawsze kwestią indywidualną i zależy od naszych osobistych historii oraz wagi, jaką przypisaliśmy konkretnemu bodźcowi.

Jak świadomie wykorzystać zapachy do przywoływania dobrych wspomnień?

Mechanizm łączenia aromatów z pamięcią można z powodzeniem stosować w codziennej praktyce. Wiele osób decyduje się na skomponowanie własnej bazy zapachów kojarzących się z dobrymi momentami, wykorzystując do tego świeżo mieloną kawę, ulubioną herbatę, wybrane olejki eteryczne czy perfumy z ważnej podróży. Dobrym nawykiem jest również świadome rejestrowanie woni otaczających nas w chwilach szczęścia, gdyż w przyszłości staną się one wyjątkowym nośnikiem tych wspomnień.

Mimo to nikt nie może dać stuprocentowej gwarancji, że po latach dany zapach wywoła w naszej głowie dokładnie ten obraz, na którym nam zależy. Ludzka pamięć cechuje się ogromną indywidualnością, a wszystkie skojarzenia budowane są na fundamencie subiektywnych przeżyć każdego z nas. Nie ulega jednak wątpliwości, że tak ulotny czynnik jak aromat dysponuje niezwykłą siłą, która potrafi w ułamku sekundy przenieść nas w minione czasy.