Pominięcie w testamencie to nie koniec. Sprawdź, jak działa prawo do zachowku

• Analiza przepisów z listopada 2023 roku ujawnia, że spłatę zachowku można rozłożyć na raty, a w wyjątkowych przypadkach nawet obniżyć jego kwotę
• Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie ścisłemu gronu osób, w tym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom zmarłego
• Eksperci prawni wskazują, że skuteczne wydziedziczenie w testamencie wymaga podania jednej z trzech konkretnych przyczyn określonych w kodeksie
• Główny obowiązek zapłaty zachowku spoczywa na spadkobiercach, ale odpowiedzialność może przejść także na osoby obdarowane za życia zmarłego

Zachowek po zmarłym. Komu przysługuje i jaka jest jego wysokość?

Pominięcie w testamencie to dla wielu osób bolesne doświadczenie, które rodzi poczucie krzywdy. Na szczęście polskie prawo spadkowe przewiduje instytucję zachowku, która chroni finanse najbliższej rodziny. Jest to roszczenie pieniężne, mające na celu zapewnienie części majątku tym, którzy dziedziczyliby z ustawy, gdyby testamentu nie było. Wysokość zachowku to zazwyczaj połowa wartości tego udziału, a w przypadku osób małoletnich i trwale niezdolnych do pracy, są to aż dwie trzecie.

Warto jednak wiedzieć, kto ma prawo do zachowku, ponieważ krąg uprawnionych jest ściśle określony. Zgodnie z przepisami, przysługuje on wyłącznie zstępnym (czyli dzieciom i wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy. Trzeba jednak pamiętać, że rodzice mogą ubiegać się o zachowek tylko wtedy, gdy zmarły nie pozostawił po sobie dzieci. W takiej sytuacji to właśnie oni byliby powołani do spadku z ustawy.

Kto jest zobowiązany do zapłaty zachowku? Wyjaśniamy kolejność spłaty

Główny ciężar zapłaty zachowku spoczywa na osobach, które odziedziczyły majątek na podstawie testamentu. Są oni zobowiązani do uregulowania roszczenia proporcjonalnie do wartości swoich udziałów spadkowych. Zasada jest prosta: im więcej ktoś odziedziczył, tym większą część zachowku będzie musiał pokryć.

Co jednak w sytuacji, gdy spadkobiercy nie są w stanie spłacić należności? Wtedy odpowiedzialność przechodzi na kolejne osoby. W drugiej kolejności zobowiązani są zapisobiercy windykacyjni, czyli osoby, które na mocy zapisu w testamencie otrzymały konkretny składnik majątku, na przykład mieszkanie. Jeżeli ich wkład okaże się niewystarczający, obowiązek zapłaty przechodzi na osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowizny za jego życia.

Spłata zachowku jest zbyt dużym obciążeniem? Zobacz, jak go obniżyć lub rozłożyć na raty

Konieczność zapłaty zachowku bywa sporym obciążeniem finansowym. Na szczęście, po nowelizacji przepisów z listopada 2023 roku, pojawiły się nowe możliwości. Zobowiązany może złożyć w sądzie wniosek o rozłożenie płatności na raty, nawet na pięć lat, a w wyjątkowych sytuacjach do dziesięciu lat. Możliwe jest też odroczenie terminu zapłaty, a nawet obniżenie samej kwoty zachowku. Sąd, rozpatrując taki wniosek, wnikliwie analizuje sytuację osobistą i majątkową obu stron. Dodatkową linią obrony, co potwierdza orzecznictwo (np. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 2023 roku), może być powołanie się na zasady współżycia społecznego, gdy uprawniony przez lata nie utrzymywał kontaktu ze spadkodawcą, podczas gdy zobowiązany się nim opiekował.

Jak pozbawić kogoś prawa do zachowku? Poznaj 3 powody do wydziedziczenia

Czy można całkowicie pozbawić kogoś prawa do zachowku? Tak, spadkodawca ma taką możliwość poprzez wydziedziczenie w testamencie. Trzeba jednak wiedzieć, że Kodeks cywilny dopuszcza to rozwiązanie tylko w trzech, ściśle określonych przypadkach. Kwestia wydziedziczenia a zachowku jest dość złożona. Może do niego dojść, gdy uprawniony uporczywie postępuje wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się wobec niego ciężkiego przestępstwa lub notorycznie nie dopełnia obowiązków rodzinnych.

Aby wydziedziczenie było skuteczne, jego przyczyna musi być jasno wskazana w treści testamentu. Jest tu jednak pewna nutka optymizmu. Jeśli spadkodawca przebaczy wydziedziczonemu, całe wydziedziczenie traci moc prawną. Co istotne, takie przebaczenie nie wymaga żadnej szczególnej formy, może być nawet ustne, i nie ma potrzeby zmiany testamentu, by stało się skuteczne.